Dark Triad pod lupą. Jak współczesne badania podważają to, co myśleliśmy, że wiemy o „ciemnej osobowości”

Dark Triad przez lata była jednym z najbardziej medialnych pojęć w psychologii osobowości. Narcyzm, makiawelizm i psychopatia funkcjonowały jak psychologiczny skrót myślowy. Miał wyjaśniać toksyczne zachowania, nadużycia władzy i chłód emocjonalny. Dziś, jako psycholog i dziennikarz, muszę powiedzieć jasno! Najnowsze badania pokazują, że problem nie leży wyłącznie w „ciemnych ludziach”. Leży w narzędziach, którymi próbujemy ich opisać. To, co miało być precyzyjnym pomiarem osobowości, coraz częściej okazuje się uproszczeniem, które nie wytrzymuje konfrontacji z nowoczesną psychometrią.

Dlaczego wracam dziś do Dark Triad

Pisząc o osobowości w przestrzeni publicznej, regularnie spotykam się z pojęciem Dark Triad używanym jak etykieta ostateczna. Narcyz, makiawelista, psychopata. Trzy słowa, które brzmią jak psychologiczny wyrok i które od lat funkcjonują w mediach, HR-ze, pop-psychologii i badaniach akademickich. Jako psycholog i dziennikarz nie mogę jednak pominąć faktu, że fundamenty empiryczne tego konstruktu są dziś intensywnie kwestionowane. I nie chodzi o ideologię, lecz o twardą psychometrię.

W ostatnich latach obserwuję wyraźne przesunięcie akcentów. Od pytania czy Dark Triad istnieje do pytania czy w ogóle mierzymy to, co twierdzimy, że mierzymy. Ten zwrot nie jest kosmetyczny. On zmienia sposób projektowania badań, interpretowania wyników i komunikowania wiedzy o osobowości.

Geneza problemu: od idei do skróconego testu

Koncepcja Dark Triad została sformułowana jako próba uchwycenia trzech społecznie awersyjnych cech: narcyzmu, makiawelizmu i psychopatii. Już klasyczne prace Paula H. Husa i Delroya L. Paulhusa wskazywały, że cechy te są ze sobą powiązane, lecz nie tożsame (Paulhus & Williams, 2002). Problem pojawił się później. W imię ekonomii badawczej zaczęto masowo stosować krótkie narzędzia samoopisowe, takie jak Dirty Dozen czy Short Dark Triad (SD3).

Z perspektywy metodologicznej był to moment krytyczny. Skrócenie pomiaru oznaczało nie tylko mniejszą liczbę pozycji, lecz także utratę treściowej głębi. Jako badacz coraz częściej widzę, że wnioski o „ciemnej osobowości” opierają się na kilkunastu itemach. Mają one udawać złożone struktury kliniczne i osobowościowe.

SD3 i Dirty Dozen pod ostrzałem psychometrii

W ostatniej dekadzie pojawiła się fala analiz podważających rzetelność i trafność najpopularniejszych narzędzi do pomiaru Dark Triad. Przeglądy systematyczne i analizy czynnikowe pokazują, że SD3 nie zawsze replikuje zakładaną trójczynnikową strukturę. A pozycje testowe często ładują się na wspólny czynnik negatywnej społecznej pożądaności (Maples et al., 2014; Persson et al., 2019).

Z punktu widzenia psychologa szczególnie niepokojące jest to, że psychopatia w SD3 bywa redukowana do impulsywności i braku empatii. Całkowicie pomijając komponent interpersonalnej dominacji i chłodu emocjonalnego znany z klasycznych ujęć klinicznych. Makiawelizm z kolei często traci swoją strategiczną, długofalową naturę i zlewa się z cynizmem oraz niską ugodowością.

Badania porównawcze wskazują, że Dirty Dozen ma jeszcze poważniejsze ograniczenia. W metaanalizie przeprowadzonej przez Vize’a i współpracowników (2018) wykazano, że narzędzie to słabo różnicuje cechy. Jego trafność zbieżna z dłuższymi miarami jest umiarkowana lub niska. Jako popularyzator wiedzy nie mogę ignorować faktu, że to właśnie… Dirty Dozen jest jednym z najczęściej cytowanych testów w artykułach popularnonaukowych.

Czy istnieje „ciemny rdzeń” osobowości?

W odpowiedzi na chaos pomiarowy pojawiła się alternatywna propozycja teoretyczna: koncepcja Dark Core (D-factor). Moshagen, Hilbig i Zettler (2018) zaproponowali model, w którym narcyzm, makiawelizm i psychopatia nie są odrębnymi bytami. Są tu różnymi manifestacjami jednego latentnego czynnika skłonności do maksymalizowania własnych korzyści kosztem innych.

Ten kierunek badań jest dla mnie fascynujący, bo zmusza do intelektualnej uczciwości. Jeśli jeden czynnik tłumaczy znaczną część wariancji „ciemnych” cech, to być może problem nie leży w osobowości badanych. Ale w naszych kategoriach pojęciowych. Analizy bifaktorialne pokazują, że po uwzględnieniu D-factor, specyficzne cechy Dark Triad tracą dużą część swojej unikalnej mocy predykcyjnej (Moshagen et al., 2020).

Dark Triad a HEXACO: redundancja czy rewolucja?

Kolejny punkt zapalny dotyczy relacji Dark Triad z modelem HEXACO, a zwłaszcza z wymiarem Honesty–Humility. Liczne badania dowodzą, że niski poziom uczciwości i pokory tłumaczy znaczną część zachowań przypisywanych „ciemnej osobowości” (Lee & Ashton, 2014).

Z perspektywy badawczej oznacza to pytanie niewygodne. Czy Dark Triad wnosi coś ponad to, co już mierzymy HEXACO? Metaanalizy sugerują, że po kontrolowaniu Honesty–Humility, związki Dark Triad z zachowaniami antyspołecznymi znacząco słabną (Vize et al., 2021). Jako psycholog muszę przyznać, że to podkopuje sens bezrefleksyjnego stosowania skróconych skal Dark Triad w nowych projektach.

Konsekwencje dla badań i praktyki

Opisane wyniki nie są akademicką ciekawostką. One realnie zmieniają sposób projektowania badań nad osobowością. Coraz częściej recenzenci domagają się uzasadnienia wyboru narzędzia, analizy struktury czynnikowej w danej próbie oraz raportowania wskaźników trafności treściowej. W praktyce oznacza to odejście od „wrzuć SD3 i jedź dalej”.

Z punktu widzenia popularyzacji wiedzy problem jest jeszcze poważniejszy. Upraszczanie Dark Triad do medialnych etykiet prowadzi do psychologizacji moralnej. W niej test staje się narzędziem oceny charakteru, a nie opisu zmiennych osobowościowych. Jako dziennikarz czuję odpowiedzialność, by jasno mówić: wiele popularnych narracji opiera się na narzędziach, których trafność jest dziś przedmiotem sporu.

Dokąd zmierza badanie „ciemnej osobowości”

Na podstawie aktualnych badań widzę trzy wyraźne kierunki rozwoju. Raz: rośnie zainteresowanie modelem kontinuum, w którym „ciemność” osobowości nie jest kategorią, lecz nasileniem określonych tendencji motywacyjnych. Dwa: coraz częściej stosuje się modele sieciowe, badające relacje między konkretnymi zachowaniami zamiast abstrakcyjnych cech. Trzy: obserwuję powrót do dłuższych, treściowo bogatszych narzędzi, nawet kosztem ekonomii pomiaru.

Z perspektywy psychologa badacza to dobra wiadomość. Oznacza bowiem, że osobowość przestaje być traktowana jak zestaw chwytliwych etykiet. A zaczyna być analizowana jako złożony system dyspozycji, motywów i kontekstów.

Kropka nad „i”, czyli co naprawdę się zmienia

Patrząc na aktualny stan badań, dochodzę do wniosku, że kryzys Dark Triad jest w istocie kryzysem naszej metodologicznej wygody. Przez lata akceptowaliśmy skrócone narzędzia, bo były szybkie, cytowalne i medialnie atrakcyjne. Dziś dane empiryczne każą nam zwolnić i zadać trudniejsze pytania.

Jako psycholog, dziennikarz i popularyzator psychoedukacji uważam, że to moment konieczny. Jeśli chcemy mówić o osobowości odpowiedzialnie, musimy pogodzić się z tym, że proste narracje nie wytrzymują konfrontacji z dobrą psychometrią.

Na zakończenie dodam, że pewnym impulsem do napisania tego artykułu były pytania do mnie. Chodziło o moje dość powszechne publikowane w tekstach testy. To jak zawsze piszę, część rozrywkowa. Ale… Jak się okazało, wielu czytelników swoje wyniki i mimo tego zastrzeżenia traktują poważnie. To skoro testy dla rozrywki są „na poważnie”, to te poważne nie mogą być tylko w części prawdziwe. A nie mogą?

Bibliografia i inspiracje

Lee, K., & Ashton, M. C. (2014). The dark triad, the big five, and the HEXACO model. Personality and Individual Differences, 67, 2–5. https://doi.org/10.1016/j.paid.2014.01.048

Maples, J. L., Lamkin, J., & Miller, J. D. (2014). A test of two brief measures of the Dark Triad: The Dirty Dozen and Short Dark Triad.  Psychological Assessment, 26(1), 326–331. https://doi.org/10.1037/a0035084

Moshagen, M., Hilbig, B. E., & Zettler, I. (2018). The dark core of personality. Psychological Review, 125(5), 656–688. https://doi.org/10.1037/rev0000111

Moshagen, M., Zettler, I., & Hilbig, B. E. (2020). Measuring the dark core of personality. Psychological Assessment, 32(2), 182–196. https://doi.org/10.1037/pas0000778

Paulhus, D. L., & Williams, K. M. (2002). The Dark Triad of personality. Journal of Research in Personality, 36(6), 556–563. https://doi.org/10.1016/S0092-6566(02)00505-6

Persson, B. N., Kajonius, P. J., & Garcia, D. (2019). Revisiting the structure of the Short Dark Triad. Assessment, 26(1), 3–16. https://doi.org/10.1177/1073191117701192

Vize, C. E., Lynam, D. R., Collison, K. L., & Miller, J. D. (2018). Differences among dark triad components. Personality Disorders: Theory, Research, and Treatment, 9(2), 101–111. https://doi.org/10.1037/per0000222

Vize, C. E., Miller, J. D., & Lynam, D. R. (2021). Examining the overlap between dark traits and honesty–humility. Journal of Personality, 89(4), 780–794. https://doi.org/10.1111/jopy.12611