Czy pochwała inteligencji może prowadzić do narcyzmu? Polak z Ig Noblem 2025 za przełomowe badania psychologiczne

Nagroda Ig Nobla 2025 dla polskiego psychologa

We wrześniu 2025 roku prof. Michał Zajenkowski z Uniwersytetu Warszawskiego wraz z dr. Gillesem Gignakiem z University of Western Australia zostali laureatami prestiżowej Nagrody Ig Nobla w dziedzinie psychologii. Jury doceniło ich badania pokazujące, jak bardzo pochwały dotyczące inteligencji wpływają na poczucie własnej wartości i narcystyczną wyjątkowość. Choć Ig Nobel to nieco satyryczne nawiązanie do Nagrody Nobla, jego laureatami zostają wyłącznie naukowcy, których prace są jednocześnie zaskakujące i wartościowe pod względem naukowym.

Zajenkowski i Gignac udowodnili, że nawet krótka, fałszywa informacja o wysokim IQ może znacząco zmienić sposób, w jaki ludzie postrzegają siebie – nie tylko jako inteligentnych, ale jako wyjątkowych i „lepszych” od innych.

Cel i przebieg badań

Główne pytanie, na które odpowiedzieli badacze, brzmiało: czy informacja zwrotna o inteligencji – pozytywna lub negatywna – wpływa na to, jak bardzo ludzie uważają się za wyjątkowych? A jeśli tak, to czy osoby o cechach narcystycznych są na tę informację bardziej wrażliwe?

Aby to sprawdzić, zespół przeprowadził szereg eksperymentów, w których udział wzięło kilkaset osób. Uczestnicy na początku mieli samodzielnie ocenić swoje zdolności poznawcze, a następnie zostali losowo przypisani do jednej z trzech grup. Jednej z nich przekazano, że jej wynik w teście IQ był wyjątkowo wysoki, drugiej – że niski, a trzecia otrzymała neutralną informację.

W kolejnym kroku badacze mierzyli nastroje uczestników, ich samoocenę oraz poziom narcystycznego poczucia wyjątkowości. Analizowano również, jak te reakcje różnią się w zależności od tego, czy dana osoba przejawia cechy narcyzmu wielkościowego lub narcyzmu wrażliwego.

Kluczowe wyniki badań

Pochwały wzmacniają poczucie wyjątkowości

Osoby, które usłyszały, że ich IQ jest wyjątkowo wysokie, zdecydowanie częściej deklarowały poczucie wyjątkowości, były bardziej zadowolone z siebie i oceniali się jako inteligentniejszych niż wcześniej. Efekt był szczególnie silny u osób, które wcześniej cechowały się wyższym poziomem narcyzmu.

Negatywna informacja obniża samoocenę i nastrój

W grupie, której powiedziano, że osiągnęła niski wynik IQ, odnotowano wyraźny spadek samooceny oraz obniżenie nastroju. To pokazuje, że nawet nieprawdziwa informacja może mieć silny wpływ na to, jak ktoś postrzega siebie i swoje zdolności.

Narcyzm potęguje reakcję emocjonalną

Osoby o wysokim poziomie cech narcystycznych intensywniej reagowały na każdą formę informacji zwrotnej – zarówno pozytywną, jak i negatywną. U tych uczestników wahania nastroju i samooceny były najbardziej skrajne. Oznacza to, że osoby narcystyczne mają większe trudności z utrzymaniem stabilnego obrazu siebie i są bardziej zależne od tego, co mówią im inni.

Czym jest narcyzm? Dwa typy osobowości narcystycznej

Aby w pełni zrozumieć wagę wyników tych badań, warto wyjaśnić, czym w psychologii jest narcyzm. Choć w języku potocznym kojarzy się z próżnością i egoizmem, to w nauce wyróżnia się dwa główne typy narcyzmu, które różnią się w zachowaniu i wrażliwości emocjonalnej.

Narcyzm wielkościowy

Narcyzm wielkościowy (grandiozny) charakteryzuje osoby przekonane o swojej wyjątkowości, wyższości nad innymi oraz niezachwianej wartości. Tacy ludzie często domagają się uznania, podziwu, dominują w relacjach społecznych i przeceniają swoje umiejętności. Są odporni na krytykę, ale także mniej skłonni do autorefleksji.

Narcyzm wrażliwy

Narcyzm wrażliwy (vulnerable) objawia się zupełnie inaczej – osoby takie również uważają się za wyjątkowe, ale są emocjonalnie niestabilne, lękowe i bardzo podatne na ocenę z zewnątrz. Potrzebują aprobaty, ale źle znoszą krytykę i łatwo popadają w poczucie krzywdy lub odrzucenia. Ich samoocena bywa silnie zależna od tego, co mówią o nich inni.

W badaniach Zajenkowskiego i Gignaca obie formy narcyzmu były skorelowane z wyższym self-estimated IQ i większą wrażliwością na informację zwrotną, co potwierdza tezę, że obraz siebie u osób narcystycznych jest szczególnie kruchy i zależny od otoczenia.

Iluzja inteligencji i mechanizm „narcystycznej wyjątkowości”

Jednym z najbardziej intrygujących wniosków z badań było to, że subiektywna ocena własnej inteligencji często nie ma nic wspólnego z rzeczywistym poziomem IQ. Osoby narcystyczne przeceniają swoje możliwości poznawcze, a pochwały – nawet fałszywe – dodatkowo wzmacniają ich poczucie bycia kimś lepszym, bardziej unikalnym.

Badacze określili to zjawisko mianem narcystycznej wyjątkowości – to nie tylko przekonanie, że jest się inteligentnym, ale że jest się inteligentniejszym i bardziej niezwykłym niż inni ludzie. Mechanizm ten działa jak błędne koło: pochwała → wzrost wyjątkowości → wzrost samooceny → silniejszy narcyzm → większa podatność na kolejne pochwały.

Znaczenie praktyczne: edukacja, psychologia i relacje społeczne

Wyniki tych badań mają szerokie zastosowanie w praktyce – od wychowania dzieci, przez edukację, aż po zarządzanie zespołami w środowiskach zawodowych. Współczesne podejście pedagogiczne często zachęca do pochwał i pozytywnego wzmocnienia, jednak badania Zajenkowskiego i Gignaca sugerują, że niewłaściwie sformułowana pochwała może mieć skutki uboczne, jeśli wzmacnia nieadekwatny, zawyżony obraz siebie.

Z drugiej strony, negatywne informacje zwrotne mogą obniżać motywację i samoocenę, szczególnie u osób wrażliwych lub narcystycznych. To oznacza, że nauczyciele, rodzice i liderzy powinni być świadomi, jak formułują komunikaty dotyczące inteligencji i kompetencji.

Podsumowanie

Badania uhonorowane Nagrodą Ig Nobla 2025 pokazują, że informacja o poziomie inteligencji – nawet jeśli nieprawdziwa – może wpływać na obraz siebie, samoocenę i zachowanie ludzi, szczególnie tych, którzy mają skłonność do narcyzmu. Mechanizm ten opiera się na głęboko zakorzenionej potrzebie bycia kimś wyjątkowym i dowartościowanym przez innych.

To odkrycie nie tylko bawi i zaskakuje. Dla mnie jako popularyzatora psychologii, ale i dziennikarza oraz przez lata specjalisty od komunikacji jest niezwykle cenne. Nie wiem jak Ciebie, ale mnie przede wszystkim zmusza do refleksji nad tym, jak wielką rolę w naszym życiu odgrywa sposób, w jaki mówimy o sobie i do siebie nawzajem.