Redaktorze, myśl o swojej psychice

Oglądasz sceny bez retuszu. Jesteś na miejscu tragicznych wypadków, pożarów, katastrof i zbrodni. Widzisz ludzkie cierpienie z odległości kilku metrów. Słyszysz krzyk rannych, rozpacz rodzin i słowa ludzi, którzy właśnie dowiedzieli się, że stracili kogoś najbliższego. Niejednokrotnie stajesz twarzą w twarz ze śmiercią. A potem musisz wrócić do redakcji i przygotować materiał.

Bo taki masz zawód.

Fotografie trzeba odpowiednio wykadrować. Drastyczne obrazy zasłonić. Nagrania zmontować. Opisy wydarzeń dostosować do przepisów prawa, zasad etyki dziennikarskiej, godności ofiar i wrażliwości odbiorców.

Czytelnik otrzymuje kilkaset słów. Telewidz ogląda dwuminutowy reportaż. Słuchacz słyszy krótką relację w serwisie informacyjnym.

Ale w Twojej pamięci nie ma montażysty. Nie ma redaktora, który usunie najbardziej drastyczne fragmenty. Nie ma przycisku pozwalającego wyłączyć obrazy, dźwięki i emocje, których doświadczyłeś.

Czasem wracają po kilku godzinach. Czasem po miesiącach. Zdarza się, że towarzyszą człowiekowi przez wiele lat.

Policjanci i strażacy uczestniczący w tragicznych wydarzeniach mogą korzystać z dedykowanych systemów wsparcia psychologicznego funkcjonujących w ich formacjach. Państwowa Straż Pożarna rozwija taki system od 2009 roku. Obejmuje on między innymi psychoedukację, konsultacje i interwencje psychologiczne.

A dziennikarz?

Byłeś na miejscu tego samego wypadku. Widziałeś skutki tej samej tragedii. Rozmawiałeś z ludźmi, których życie w jednej chwili rozpadło się na kawałki.

Jednak najczęściej jesteś pracownikiem prywatnego przedsiębiorstwa medialnego, współpracownikiem redakcji albo freelancerem. Nie obejmuje Cię odrębny, powszechny system pomocy psychologicznej przeznaczony dla dziennikarzy narażonych zawodowo na traumę.

Oczywiście możesz szukać pomocy psychologicznej, również w publicznym systemie ochrony zdrowia. Niektóre redakcje zapewniają dodatkowe wsparcie swoim pracownikom. Nie jest to jednak rozwiązanie jednakowo dostępne dla wszystkich osób wykonujących ten zawód.

I właśnie tutaj widzę problem, o którym chciałbym mówić głośno.

Dlaczego tak wiele uwagi poświęcamy ochronie odbiorcy przed drastycznym obrazem, a tak niewiele człowiekowi, który musiał ten obraz zobaczyć, żebyśmy my mogli poznać prawdę?

Nazywam się Robert J Błaszczyk. Przez wiele lat byłem dziennikarzem radiowym, reporterem pracującym między innymi przy tragicznych wydarzeniach drogowych. Dzisiaj jestem psychologiem, rozwijam kompetencje w psychotraumatologii i suicydologii oraz prowadzę konsultacje psychologiczne online.

Piszę ten tekst, ponieważ znam dziennikarstwo od środka. Znam jego pasję, emocje, poczucie odpowiedzialności i zawodową dumę.

I chcę Ci powiedzieć coś, czego być może dotąd nikt nie powiedział Ci wystarczająco wyraźnie.

Twoja psychika jest równie ważna jak historia, którą przygotowujesz dla innych ludzi.

Jeżeli od dłuższego czasu czujesz, że zawodowe doświadczenia odbierają Ci spokój, pogarszają sen, wpływają na relacje albo zaczynają Cię przerastać, możesz umówić ze mną indywidualną konsultację psychologiczną online.

Nie musisz mieć rozpoznanego PTSD ani żadnej innej diagnozy. Możemy zacząć od zwykłej rozmowy o tym, co dzieje się w Twoim życiu.

Wiem, jak wygląda reporterska noc

W latach 1992–2008 pracowałem w radiu. Były to czasy zupełnie innej technologii, innego tempa przekazywania informacji, ale ludzkie dramaty wyglądały tak samo jak dzisiaj.

Od 1995 roku tworzyłem radiowy „Nocny Patrol”, związany z drogami Wrocławia i Dolnego Śląska.

Pamiętam nocne trasy, CB-radio, meldunki kierowców, informacje o wypadkach i wyjazdy w miejsca, w których doszło do tragedii.

Reflektory samochodów. Migające światła pojazdów służb ratunkowych. Policyjne radiowozy. Strażaków pracujących przy rozbitych samochodach. Ludzi, którzy w jednej chwili znaleźli się w sytuacji przekraczającej ich dotychczasowe doświadczenia.

W tej pracy liczyły się fakty. Trzeba było ustalić, co się wydarzyło, zebrać informacje i przekazać je słuchaczom możliwie szybko, ale odpowiedzialnie.

Niekiedy kilka zdań wypowiedzianych do mikrofonu było końcowym rezultatem godzin spędzonych na drodze.

I właśnie to jest szczególne w dziennikarstwie.

Odbiorca poznaje efekt naszej pracy. Nie uczestniczy w całym doświadczeniu, które do tego efektu doprowadziło.

Nie widzi wszystkiego, co znajdowało się poza kadrem. Nie słyszy wszystkich rozmów. Nie zna zapachów, atmosfery ani napięcia towarzyszącego pracy na miejscu tragicznego wydarzenia.

Reporter natomiast zabiera te doświadczenia ze sobą.

Nie oznacza to, że każde takie zdarzenie pozostawia trwały uraz psychiczny. Większość ludzi wykazuje zdolność adaptacji nawet do bardzo trudnych doświadczeń. Niektórzy dziennikarze przez wiele lat wykonują wymagającą pracę bez rozwoju poważnych zaburzeń.

Jednak profesjonalizm nie gwarantuje odporności na wszystkie psychologiczne konsekwencje tego, czego jesteśmy świadkami.

Dzisiaj, patrząc na dziennikarstwo z perspektywy psychologa, dostrzegam znaczenie tego, co dawniej bywało traktowane jako naturalna część reporterskiego życia.

Zmęczenia, napięcia, przeciążenia emocjonalnego, konieczności przechodzenia od jednej tragedii do następnej.

Nie piszę tego dlatego, że chcę zdyskredytować zawód, któremu poświęciłem tyle lat.

Przeciwnie.

Uważam, że dziennikarstwo jest zbyt ważnym zawodem, abyśmy mogli obojętnie traktować zdrowie psychiczne ludzi, którzy je wykonują.

Tragedia lokalna może pozostawić równie głęboki ślad jak wydarzenia relacjonowane z dalekiego frontu

Kiedy słyszymy o traumie dziennikarskiej, najczęściej wyobrażamy sobie korespondenta wojennego.

Człowieka w kamizelce z napisem PRESS, pracującego pod ostrzałem, dokumentującego śmierć cywilów, bombardowania i zniszczenia.

To zrozumiałe. Badania Anthony’ego Feinsteina i współpracowników już na początku XXI wieku wskazywały na poważne zagrożenia zdrowia psychicznego wśród reporterów wojennych.

Ale istnieje również inny świat.

Reporter lokalnego portalu. Dziennikarka telewizji regionalnej. Fotoreporter gazety. Operator kamery pracujący przy zdarzeniach drogowych. Dziennikarz radiowy relacjonujący pożary, napady, zabójstwa i katastrofy.

Człowiek, który nie podróżuje do odległych stref konfliktów, ponieważ jego zawodowym terenem są ulice miasta, w którym mieszka.

Właśnie jemu poświęcam szczególnie dużo uwagi.

Wyobraź sobie sytuację, w której dokumentujesz śmiertelny wypadek na drodze prowadzącej do Twojego domu.

Przygotowujesz materiał, wykonujesz zdjęcia, rozmawiasz ze służbami. Następnego dnia publikacja ukazuje się w serwisie.

Ale tą drogą nadal jeździsz.

Za każdym razem mijasz miejsce zdarzenia. Być może pamiętasz położenie rozbitego samochodu, fragment rozmowy, zachowanie świadka, twarz człowieka, z którym rozmawiałeś.

Dla innych jest to zwyczajny fragment drogi.

Dla Ciebie może być przypomnieniem tragedii.

Magdalena Hodalska w książce Trauma dziennikarzy. Dziennikarstwo traumy z 2017 roku poświęca reporterom lokalnym odrębną część swoich rozważań. Pokazuje, że relacjonowanie wypadków, pożarów i przestępstw stanowi istotne źródło zawodowej ekspozycji na traumatyczne wydarzenia.

Z kolei Natalee Seely w badaniu opublikowanym w 2019 roku, obejmującym 254 dziennikarzy, wykazała związek między większą częstotliwością i intensywnością relacjonowania traumatycznych zdarzeń a nasileniem objawów stresu pourazowego.

Badanie nie dowodzi, że każdy dziennikarz doświadczający takich wydarzeń zachoruje na PTSD. Pokazuje jednak, że problem wymaga poważnego traktowania.

A przecież w polskich redakcjach lokalnych dramatyczne wydarzenia są częścią codziennej pracy.

Najbardziej przerażających zdjęć często nikt nie zobaczy. Poza Tobą.

Jest w dziennikarstwie pewien paradoks.

Im bardziej drastyczne zdarzenie, tym więcej odpowiedzialności wymaga decyzja o sposobie jego przedstawienia.

Nie wszystko wolno pokazać. Nie wszystko należy opublikować.

Chronimy prywatność ofiar, szanujemy godność zmarłych, ostrożnie informujemy o samobójstwach, unikamy niepotrzebnej brutalności obrazu.

To bardzo ważne zasady.

Jednak człowiek przygotowujący materiał może być wcześniej wystawiony na wszystkie te treści w ich nieocenzurowanej postaci.

Przegląda fotografie, analizuje nagrania, słucha wypowiedzi świadków. Wielokrotnie wraca do tych samych fragmentów.

Ostateczna publikacja może być oszczędna i taktowna, mimo że proces jej przygotowania był niezwykle obciążający.

Odbiorca zostaje ochroniony przed częścią traumatycznych treści. Reporter nie zawsze ma możliwość podobnej ochrony.

To szczególnie istotne w przypadku fotoreporterów, operatorów, montażystów, dokumentalistów i osób weryfikujących drastyczne materiały.

Nie wszyscy doświadczą negatywnych konsekwencji psychicznych. Znaczenie mają między innymi rodzaj ekspozycji, wcześniejsze doświadczenia, aktualny poziom stresu, wsparcie i indywidualne sposoby radzenia sobie z emocjami.

Nie można jednak zakładać, że wielokrotne oglądanie przemocy jest psychologicznie obojętne tylko dlatego, że stanowi element obowiązków zawodowych.

Kiedy dźwięk pozostaje w człowieku dłużej niż obraz

Jako były dziennikarz radiowy chciałbym zwrócić Twoją uwagę na coś, co bywa pomijane w rozmowach o traumie.

Na dźwięk.

Zwykle koncentrujemy się na obrazach. Rozbity samochód, ciało ofiary, płonący budynek, przerażająca fotografia.

Tymczasem dźwięk również może pozostawać w pamięci jako szczególnie obciążające wspomnienie.

Krzyk. Płacz. Błaganie o pomoc. Ostatnie słowa człowieka. Rozmowa telefoniczna prowadzona w dramatycznych okolicznościach.

Magdalena Hodalska opisuje ten problem w rozdziale zatytułowanym „Dźwięk przebija kuloodporną szybę”. Przywołuje relacje osób pracujących z drastycznymi nagraniami, dla których właśnie ścieżka dźwiękowa bywała trudniejsza do zniesienia niż obraz.

Dla dziennikarza radiowego, montażysty czy autora podcastu ma to szczególne znaczenie.

Materiał dźwiękowy często odsłuchuje się wielokrotnie. Trzeba wybrać właściwy fragment, usunąć zakłócenia, przygotować wypowiedź do emisji.

Zadanie techniczne wymaga więc kolejnego kontaktu z zapisem ludzkiego cierpienia.

A potem może wystarczyć podobny dźwięk usłyszany przypadkowo, żeby wspomnienie wróciło.

Nie jest to automatyczny dowód PTSD. Takie skojarzenia mogą pojawiać się również u osób niemających żadnego zaburzenia psychicznego.

Jeżeli jednak reakcje są intensywne, powracają, budzą lęk lub utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto przyjrzeć się im podczas konsultacji.

Dzisiaj traumatyczne materiały docierają także do redakcyjnego biurka

Dawniej reporter musiał często fizycznie znaleźć się na miejscu dramatycznego wydarzenia.

Dzisiaj wystarczy komputer, dostęp do internetu i określony zakres obowiązków.

Dziennikarz weryfikujący nagrania z wojny może przez wiele godzin oglądać sceny przemocy. Redaktor serwisu internetowego analizuje filmy dokumentujące zabójstwa. Montażysta przygotowuje reportaż o katastrofie. Producent podcastu wielokrotnie odsłuchuje relacje ofiar przestępstw.

Wszystko odbywa się w pozornie bezpiecznej przestrzeni.

Nie ma wystrzałów. Nie ma syren. Nie ma bezpośredniego zagrożenia życia.

Ale są obrazy i dźwięki, z którymi człowiek musi pracować.

Anthony Feinstein, Blair Audet i Elizabeth Waknine w badaniu opublikowanym w 2014 roku analizowali kondycję psychiczną 116 dziennikarzy pracujących z materiałami przesyłanymi do redakcji przez użytkowników internetu.

Częsta ekspozycja na obrazy przemocy wiązała się między innymi z większym nasileniem objawów pourazowych, depresyjnych i lękowych.

Trzeba pamiętać, że było to badanie obserwacyjne. Nie pozwala ono sprowadzać wszystkich problemów badanych osób do samego oglądania nagrań.

Pokazuje jednak, że praca wykonywana przed monitorem także może mieć znaczący koszt emocjonalny.

Nie bez powodu badacze i medioznawcy zaczęli opisywać cyfrowe redakcje jako miejsca zawodowej ekspozycji na traumatyczne treści.

Co właściwie może dziać się z psychiką dziennikarza?

Chciałbym zatrzymać się przy kilku problemach, które warto odróżniać.

Nie po to, żebyś rozpoznawał u siebie kolejne choroby podczas czytania artykułu. Chodzi o zrozumienie, że cierpienie psychiczne nie zawsze wygląda jednakowo.

Zespół stresu pourazowego (PTSD). Może rozwinąć się po określonych doświadczeniach związanych z rzeczywistym lub grożącym zagrożeniem życia, poważnym urazem albo przemocą seksualną. Do charakterystycznych objawów należą powracające wspomnienia, koszmary, unikanie przypomnień o zdarzeniu, negatywne zmiany nastroju i przekonań oraz nadmierne pobudzenie. Objawy utrzymują się ponad miesiąc i powodują istotne cierpienie lub ograniczenie funkcjonowania. Nie każde wydarzenie stresujące spełnia kryterium diagnostyczne PTSD.

Ostra reakcja na stres i inne zaburzenia związane ze stresem. Po wyjątkowo trudnym zdarzeniu mogą pojawić się intensywne reakcje emocjonalne, zaburzenia snu, dezorientacja, napięcie czy niechciane wspomnienia. Ich charakter, nasilenie i czas trwania wymagają właściwej oceny. Znaczna część wczesnych reakcji ustępuje bez rozwoju przewlekłego zaburzenia.

Wtórny stres traumatyczny. Może dotyczyć osób zawodowo stykających się z doświadczeniami traumatycznymi innych ludzi. Bywa opisywany u specjalistów pomagających ofiarom, ale także u dziennikarzy pracujących z relacjami cierpienia. Nie jest to pojęcie tożsame z diagnozą PTSD.

Zaburzenia lękowe. Człowiek może coraz silniej reagować na niepewność, odczuwać przewlekłe napięcie, mieć trudności z odpoczynkiem, koncentracją albo nadmiernie przewidywać zagrożenia.

Depresja. Niekiedy pojawiają się utrzymujące się obniżenie nastroju, utrata zainteresowań, wyczerpanie, zaburzenia snu, poczucie beznadziejności czy trudność w podejmowaniu codziennych aktywności. Przyczyny depresji są złożone i nie należy automatycznie przypisywać jej pracy dziennikarskiej.

Wypalenie zawodowe. Długotrwały, niewłaściwie zarządzany stres zawodowy może prowadzić do wyczerpania, narastającego dystansu lub cynizmu wobec pracy oraz poczucia obniżonej skuteczności zawodowej. W klasyfikacji ICD-11 wypalenie jest zjawiskiem związanym z kontekstem zawodowym, a nie odrębną chorobą psychiczną.

Problemy związane z alkoholem i innymi substancjami. Alkohol może chwilowo zmniejszać odczuwane napięcie, lecz pogarszać sen, nasilać trudności psychiczne i sprzyjać rozwojowi uzależnienia. Nie każda osoba, która wypija drinka po ciężkim dyżurze, ma problem z alkoholem. Powodem do niepokoju jest jednak coraz częstsza potrzeba sięgania po substancję, żeby poradzić sobie z emocjami.

Te trudności mogą współwystępować albo mieć zupełnie inne przyczyny niż zawodowy kontakt z tragedią.

Dlatego właśnie ważna jest indywidualna rozmowa.

Nie musisz samodzielnie rozstrzygać, czy doświadczasz traumy, wypalenia czy przewlekłego stresu. Od ustalenia tego, co naprawdę się dzieje, może rozpocząć się nasza konsultacja.

Umów konsultację psychologiczną online

Można znakomicie wykonywać zawód i jednocześnie cierpieć

Jednym z najbardziej niebezpiecznych uproszczeń dotyczących zdrowia psychicznego jest przekonanie, że poważny problem musi natychmiast uniemożliwiać pracę.

Tymczasem człowiek może nadal realizować swoje zadania, uczestniczyć w kolegiach redakcyjnych, przygotowywać materiały, osiągać sukcesy i sprawiać wrażenie osoby doskonale radzącej sobie z życiem.

A jednocześnie po powrocie do domu doświadczać silnego napięcia, bezsenności albo emocjonalnego wyczerpania.

Dziennikarze mają często bardzo dobrze rozwinięte umiejętności działania pod presją.

Potrafią szybko podejmować decyzje, koncentrować uwagę, rozwiązywać problemy i zachowywać profesjonalny dystans.

Te zdolności są cenne.

Ale czasem sprawiają, że łatwiej kontynuować pracę niż zauważyć własne potrzeby.

Kolejny temat może odwracać uwagę od poprzedniego. Następny dyżur pozwala nie myśleć o trudnych wspomnieniach. Zawodowe obowiązki wypełniają czas, który w innym przypadku trzeba byłoby poświęcić na odpoczynek albo refleksję.

Nie każde intensywne zaangażowanie w pracę oznacza unikanie emocji. Jednak gdy aktywność zawodowa staje się jedynym sposobem radzenia sobie z napięciem, warto zastanowić się nad jej kosztami.

Szczególnie wtedy, kiedy rodzina zaczyna mówić, że jesteś coraz bardziej nieobecny.

Kiedy cierpią również Twoi najbliżsi

Psychologiczne konsekwencje wymagającej pracy zawodowej rzadko kończą się dokładnie w chwili zakończenia dyżuru.

Czasem człowiek wraca do domu zmęczony i potrzebuje ciszy. Czasem nie chce rozmawiać, ponieważ przez cały dzień słuchał cudzych problemów.

To naturalne.

Problem pojawia się wtedy, gdy wycofanie staje się trwałym sposobem funkcjonowania.

Bliscy przestają wiedzieć, co się z Tobą dzieje. Coraz trudniej rozmawiać o emocjach. Pojawia się drażliwość, konflikty, poczucie osamotnienia.

Być może nie opowiadasz rodzinie o swojej pracy, ponieważ chcesz chronić ją przed brutalnością świata.

A może sam nie potrafisz znaleźć słów, które oddałyby to, czego doświadczyłeś.

Jest jeszcze inna możliwość.

Przez całe zawodowe życie zadajesz pytania, analizujesz ludzi i uważnie słuchasz ich historii, ale kiedy rozmowa dotyczy Twoich uczuć, wolisz zmienić temat.

Nie oceniam tego.

Wiem, jak silna może być potrzeba oddzielania życia prywatnego od doświadczeń zawodowych.

Jednak długotrwałe odsuwanie od siebie trudnych emocji nie zawsze przynosi ulgę.

Podczas konsultacji możemy przyjrzeć się również temu, jak Twoja praca wpływa na związki, relacje rodzinne, bliskość i zdolność do odpoczynku.

Poczucie winy, o którym reporterzy nie lubią mówić

Są historie, które pozostają w pamięci nie tylko dlatego, że były przerażające.

Czasem wracają z zupełnie innego powodu.

Bo człowiek zastanawia się, czy postąpił właściwie.

Wyobraź sobie reportera, który przyjeżdża na miejsce tragedii i rozmawia z bliskimi ofiary.

Wykonuje swoją pracę. Zadaje pytania. Zbiera wypowiedzi.

Materiał zostaje opublikowany.

Po pewnym czasie zaczyna jednak zastanawiać się, czy jego zachowanie nie pogłębiło cierpienia rozmówcy. Czy nie powinien był zrezygnować z pytania. Czy nie przekroczył granicy, której sam nie chciałby przekroczyć.

To przykład hipotetyczny, ale podobne dylematy znajdują odzwierciedlenie w badaniach.

Tess Browne, Michael Evangeli i Neil Greenberg w 2012 roku opisali związki między zawodową ekspozycją na traumę, objawami stresu pourazowego i przekonaniami związanymi z poczuciem winy u dziennikarzy.

W badaniu uczestniczyło 50 osób. Jego niewielka próba i niski odsetek odpowiedzi ograniczają możliwość uogólniania rezultatów, ale samo zagadnienie zasługuje na szczególną uwagę.

Podobne znaczenie mają dylematy etyczne. Trond Idås i współpracownicy w badaniu dziennikarzy relacjonujących zamach terrorystyczny w Norwegii wskazywali na związek takich dylematów z objawami stresu pourazowego.

W psychologii używa się również pojęcia urazu moralnego, moral injury.

Dotyczy ono cierpienia związanego z wydarzeniami, które głęboko naruszają przekonania człowieka dotyczące dobra, zła, odpowiedzialności i własnego postępowania.

Nie jest to odrębna diagnoza psychiatryczna.

Ale może opisywać doświadczenie człowieka, który nie tyle boi się określonego wspomnienia, ile nie potrafi pogodzić się z tym, co zrobił, czego nie zrobił albo czego był świadkiem.

Dziennikarz może nosić podobne pytania przez wiele lat.

Podczas konsultacji nie musimy wydawać moralnego wyroku na dawne reporterskie decyzje.

Możemy natomiast spróbować zrozumieć, co naprawdę było wówczas zależne od Ciebie, jak oceniasz dzisiaj swoje działania i dlaczego określone wspomnienia nadal wywołują cierpienie.

Dlaczego w redakcjach tak trudno powiedzieć, że coś nas przerasta?

W środowisku dziennikarskim przez lata budowano szczególny obraz profesjonalizmu.

Dobry reporter miał być odporny. Gotowy do działania. Zdolny do pracy w każdych warunkach.

Strach i emocjonalne reakcje nie zawsze pasowały do tego wizerunku.

Zdarzało się, że zmęczenie rozładowywano żartem, cynicznym komentarzem albo kolejnym spotkaniem przy alkoholu.

Nie twierdzę, że każda redakcja funkcjonuje w taki sposób. Wiele środowisk medialnych zmienia dziś podejście do zdrowia psychicznego.

Jednak opisywana w literaturze kultura zawodowej twardości przez długi czas utrudniała otwarte mówienie o psychicznym koszcie pracy.

Hodalska poświęca temu osobną część swojej książki, analizując między innymi mechanizmy milczenia, zaprzeczania emocjom i utrzymywania wizerunku niezniszczalnego reportera.

Problem polega na tym, że człowiek, który nie chce okazywać słabości w oczach innych, może także zbyt długo unikać poszukiwania pomocy.

Zdarza się również obawa przed konsekwencjami zawodowymi.

Czy przełożony zacznie inaczej traktować dziennikarza, który przyzna się do trudności psychicznych? Czy przestanie powierzać mu wymagające tematy? Czy uzna go za mniej dyspozycyjnego?

Takie pytania mogą powstrzymywać przed rozmową.

Dlatego możliwość skorzystania z niezależnej konsultacji poza redakcją bywa dla niektórych osób szczególnie istotna.

Nie musisz informować współpracowników ani przełożonego, że postanowiłeś porozmawiać z psychologiem.

Dziesięć sygnałów, którym warto się przyjrzeć

Nie proponuję Ci internetowego testu PTSD. Rozpoznawanie zaburzeń psychicznych wymaga odpowiedniej oceny, a pojedynczy objaw może mieć wiele różnych przyczyn.

Chciałbym jednak, żebyś przez chwilę zastanowił się, czy w ostatnich tygodniach lub miesiącach zauważasz u siebie następujące zmiany:

1. Coraz trudniej zasypiasz albo budzisz się w nocy z poczuciem napięcia.
2. Wracają do Ciebie obrazy, dźwięki lub wspomnienia związane z trudnymi materiałami.
3. Niektóre miejsca, sytuacje albo odgłosy wywołują nieproporcjonalnie silny niepokój.
4. Masz mniej cierpliwości do bliskich, choć nie chcesz ich ranić.
5. Czujesz narastające zmęczenie, którego nie usuwa zwykły odpoczynek.
6. Tracisz zainteresowanie sprawami, które dawniej dawały Ci satysfakcję.
7. Coraz trudniej odłączyć się od pracy, wiadomości i redakcyjnego telefonu.
8. Częściej korzystasz z alkoholu lub innych sposobów tłumienia napięcia.
9. Odczuwasz poczucie winy związane z określonym wydarzeniem zawodowym.
10. Zaczynasz myśleć, że Twoje życie sprowadziło się do pracy, a poza nią niewiele już zostało.

Nie musisz zaznaczać określonej liczby punktów, żeby zasługiwać na uwagę.

Znaczenie ma przede wszystkim to, jak długo trwają trudności, czy się nasilają i w jakim stopniu wpływają na Twoje codzienne życie.

Niepokojące mogą być także objawy fizyczne, takie jak przewlekłe napięcie mięśni, bóle głowy, dolegliwości żołądkowe czy kołatanie serca. Wymagają one jednak odpowiedniej oceny medycznej, ponieważ nie każda taka dolegliwość ma podłoże psychologiczne.

Jeżeli kilka opisanych doświadczeń jest Ci bliskich, potraktuj je jako powód do refleksji, a nie gotową diagnozę.

Możesz również omówić je ze mną podczas konsultacji psychologicznej.

Co rzeczywiście mówią badania naukowe?

W tym miejscu chciałbym oddzielić naukowe ustalenia od popularnych przekonań.

Dziennikarze nie są jednolitą grupą zawodową.

Inaczej wygląda praca korespondenta wojennego, inaczej reportera lokalnego, a jeszcze inaczej redaktora ekonomicznego czy dziennikarza zajmującego się kulturą.

Różne są również indywidualne doświadczenia i obciążenia.

Przegląd badań Aokiego i współpracowników z 2013 roku pokazał, że zdrowie psychiczne dziennikarzy wymaga większej uwagi, a ekspozycja zawodowa na trudne wydarzenia i bariery w szukaniu wsparcia stanowią istotny problem.

Przegląd MacDonalda i współpracowników, opublikowany w 2022 roku, objął 33 badania przekrojowe dotyczące objawów PTSD wśród dziennikarzy z ponad 16 państw.

Autorzy zwrócili uwagę na znaczenie ekspozycji na traumatyczne zdarzenia, objawów depresyjnych, używania substancji, wsparcia społecznego, stresorów organizacyjnych i indywidualnych sposobów radzenia sobie.

Jednocześnie podkreślili ograniczenia dotychczasowych badań.

Wiele analiz opierało się na samoopisowych kwestionariuszach, a nie pełnej diagnostyce klinicznej. Badane grupy różniły się od siebie, dlatego nie należy bezkrytycznie porównywać wyników ani podawać jednego procentu dziennikarzy cierpiących na PTSD.

W sierpniu 2025 roku Idris Mohammed opublikował przegląd literatury obejmujący 88 badań poświęconych zdrowiu psychicznemu dziennikarzy relacjonujących wojny, konflikty i terroryzm.

Wskazano w nim między innymi podwyższone obciążenie objawami PTSD, depresji i lęku oraz niedostateczne wsparcie instytucjonalne.

To istotne ustalenia, ale dotyczą przede wszystkim populacji dziennikarzy pracujących przy szczególnie niebezpiecznych wydarzeniach. Nie można automatycznie odnosić ich do wszystkich pracowników mediów.

Dla mnie najważniejszy wniosek jest następujący.

Mamy wystarczająco dużo wiarygodnych przesłanek, aby poważnie traktować psychologiczne konsekwencje pracy dziennikarskiej. Nie mamy natomiast podstaw, by każdemu reporterowi przypisywać traumę albo przekonywać go, że prędzej czy później zachoruje.

Potrzebujemy większej świadomości, lepszej profilaktyki i dostępnej pomocy.

Co możesz zrobić już teraz?

Nie chcę sprowadzać złożonych problemów psychologicznych do kilku prostych sztuczek.

Ale istnieją działania, które mogą pomagać w ograniczaniu przeciążenia i ułatwiać rozpoznawanie własnych potrzeb.

Po pierwsze, obserwuj zmiany w swoim funkcjonowaniu.

Zwracaj uwagę na sen, napięcie, drażliwość, koncentrację, relacje i sposoby odpoczywania. Pojedyncza trudna noc po wymagającym dyżurze nie oznacza automatycznie choroby. Znaczenie ma powtarzalność i nasilenie problemów.

Po drugie, ogranicz niepotrzebny kontakt z drastycznymi materiałami.

Jeżeli zawodowo pracujesz z nagraniami przemocy, staraj się unikać wielokrotnego oglądania lub odsłuchiwania ich bez rzeczywistej konieczności. Gdy pozwalają na to obowiązki, korzystaj z ostrzeżeń o zawartości materiału, zmniejszaj głośność i rób przerwy.

Podobne strategie są opisywane w badaniach nad cyfrowymi newsroomami oraz w książce Hodalskiej.

Po trzecie, odzyskuj granice między pracą a odpoczynkiem.

Jeśli nie pełnisz dyżuru, rozważ wyciszenie powiadomień zawodowych. Zadbaj o regularność snu, posiłków i aktywności niezwiązanych z wiadomościami.

W dziennikarstwie nie zawsze jest to łatwe. Tym bardziej warto rozmawiać o realnych możliwościach organizacji pracy, zamiast stawiać sobie nierealistyczne wymagania.

Po czwarte, nie traktuj alkoholu jako podstawowego sposobu regulowania emocji.

Jeżeli coraz trudniej odpocząć lub zasnąć bez alkoholu, warto omówić to ze specjalistą. Problemy z używaniem substancji mogą wymagać odrębnej pomocy.

Po piąte, poszukaj przestrzeni do rozmowy.

Może to być zaufana osoba, specjalista zdrowia psychicznego albo inna bezpieczna forma wsparcia.

Nie chodzi o przymusowe odtwarzanie każdego drastycznego szczegółu. Rutynowe, obowiązkowe odtwarzanie traumy bezpośrednio po zdarzeniu nie jest zalecanym sposobem zapobiegania PTSD.

Chodzi o możliwość zrozumienia własnych reakcji, odzyskiwania poczucia bezpieczeństwa i znalezienia odpowiedniej pomocy, gdy jest potrzebna.

Kiedy warto umówić się do psychologa?

Nie musisz czekać na poważny kryzys.

Możesz rozważyć konsultację, kiedy przez dłuższy czas czujesz narastające napięcie, pogarsza się Twój sen, coraz częściej wybuchasz gniewem albo przestajesz znajdować satysfakcję w pracy.

Także wtedy, gdy uporczywie wracają wspomnienia określonego wydarzenia, unikasz miejsc lub sytuacji, pogarszają się relacje z bliskimi albo masz poczucie, że zawodowe doświadczenia zaczęły dominować nad Twoim życiem.

Możesz zgłosić się również wcześniej, zanim trudności staną się poważne.

Być może chcesz porozmawiać o przygotowaniu psychicznym do wymagających zadań. O wieloletnim stresie redakcyjnym. O konflikcie z przełożonym. O poczuciu winy. O utracie motywacji albo decyzji dotyczącej dalszej kariery.

Konsultacja psychologiczna nie wymaga istnienia zaburzenia psychicznego.

Czasem potrzebujesz przede wszystkim uporządkowania sytuacji i nowego spojrzenia.

Jeżeli jednak występują poważne objawy pourazowe, podejrzenie depresji lub inne problemy wymagające diagnostyki albo leczenia, ważne jest skierowanie do odpowiedniego specjalisty.

W przypadku PTSD do metod o potwierdzonej skuteczności należą określone psychoterapie ukierunkowane na traumę, między innymi terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie i EMDR, prowadzone przez odpowiednio przygotowanych specjalistów.

Moja konsultacja psychologiczna nie jest obietnicą leczenia PTSD ani zastępstwem dla psychoterapii lub psychiatrii. Może natomiast pomóc zrozumieć Twoją sytuację i ustalić, jaka dalsza pomoc będzie właściwa.

Dlaczego chciałbym zaprosić Cię właśnie do siebie?

Być może zastanawiasz się, czym rozmowa ze mną mogłaby różnić się od konsultacji z innym psychologiem.

Nie zamierzam przekonywać Cię, że jestem jedyną osobą, która może zrozumieć dziennikarza.

Wielu psychologów i psychoterapeutów posiada kompetencje pozwalające skutecznie pomagać osobom doświadczającym stresu, przeciążenia czy następstw traumy.

Mam jednak doświadczenie, które w Twojej sytuacji może być szczególnie przydatne.

Przez kilkanaście lat pracowałem w mediach.

Wiem, czym jest presja czasu. Znam konieczność podejmowania decyzji w trudnych okolicznościach. Rozumiem, dlaczego reporter nie zawsze może po prostu przerwać pracę, kiedy dzieje się coś ważnego.

Znam zawodową satysfakcję wynikającą z dobrze wykonanej relacji. Rozumiem również, dlaczego człowiek może bardzo silnie identyfikować się ze swoim zawodem.

Nie będziesz musiał zaczynać od tłumaczenia mi, czym jest wejście antenowe, materiał reporterski, dyżur wydarzeniowy czy konieczność zachowania profesjonalizmu podczas rozmowy z człowiekiem w rozpaczy.

Jednocześnie dzisiaj zajmuję się psychologią.

Łączę przygotowanie psychologiczne i psychoedukacyjne z wieloletnim doświadczeniem dziennikarskim, komunikacyjnym i pracą z ludźmi.

W konsultacjach wykorzystuję między innymi psychoedukację, analizę funkcjonalną zachowania, dialog motywacyjny oraz elementy podejścia poznawczo-behawioralnego i skoncentrowanego na rozwiązaniach.

Moim celem nie jest ocenianie Twoich reporterskich decyzji ani przekonywanie Cię, że powinieneś porzucić zawód.

Chciałbym pomóc Ci odzyskać większy wpływ na to, jak praca oddziałuje na Twoje emocje, relacje i codzienne życie.

Jak wygląda konsultacja psychologiczna ze mną?

Spotykamy się online, w ustalonym terminie.

To indywidualna rozmowa, podczas której nie musisz prezentować gotowej diagnozy ani przygotowywać szczegółowej historii swojego życia.

Możesz zacząć bardzo zwyczajnie.

Od tego, że ostatnio gorzej śpisz. Że nie potrafisz odpocząć. Że przeszkadzają Ci wspomnienia wydarzenia sprzed kilku lat. Że trudno Ci rozmawiać z bliskimi albo że zaczynasz mieć dość pracy, którą kiedyś kochałeś.

Podczas pierwszego spotkania będę chciał przede wszystkim zrozumieć, czego doświadczasz, co Cię niepokoi i czego oczekujesz od konsultacji.

Możemy przyjrzeć się związkom między zawodowymi doświadczeniami a Twoim samopoczuciem.

Możemy omówić trudne emocje, poczucie winy, stres, przeciążenie, problemy ze snem czy wypalenie zawodowe.

Jeśli okaże się to potrzebne, wspólnie określimy możliwe kolejne kroki i zastanowimy się nad odpowiednimi formami wsparcia.

Nie będę wymagał od Ciebie szczegółowego opisywania wszystkich traumatycznych wydarzeń.

Nie musisz ujawniać nazwisk swoich informatorów, materiałów objętych tajemnicą dziennikarską ani danych osób trzecich, żeby rozmawiać o własnym cierpieniu.

Twoją prywatność i informacje przekazywane podczas konsultacji traktuję zgodnie z obowiązującymi zasadami poufności, etyką pracy psychologicznej i przepisami prawa.

Nie obiecuję, że po jednym spotkaniu znikną wieloletnie trudności. Taka obietnica byłaby nieuczciwa.

Mogę natomiast zapewnić Cię o moim zaangażowaniu, uważności i szacunku dla Twojego doświadczenia.

Przez lata to Ty prowadziłeś rozmowy z ludźmi, zadając im pytania o najbardziej osobiste i dramatyczne wydarzenia. Podczas naszej konsultacji możesz na pewien czas zostawić tę zawodową rolę za sobą.

Nie będziesz musiał przygotowywać z własnego życia reportażu.

Po prostu porozmawiamy o Tobie.

Umów ze mną konsultację psychologiczną online przez ZnanyLekarz

Jeżeli przed rezerwacją chcesz zadać pytanie organizacyjne, możesz napisać przez WhatsApp.

A jeśli wydarzenie miało miejsce wiele lat temu?

Zdarza się, że człowiek przez bardzo długi czas nie przypisuje określonym doświadczeniom większego znaczenia.

Pracuje. Zakłada rodzinę. Zmienia redakcje. Realizuje kolejne zawodowe projekty.

Dopiero po latach zaczyna zastanawiać się, dlaczego wciąż pamięta pewne obrazy albo dlaczego określone sytuacje wywołują w nim tak silne emocje.

Nie oznacza to automatycznie opóźnionego PTSD.

Trudne wspomnienia mogą utrzymywać się bez spełniania kryteriów zaburzenia. Na ich znaczenie mogą wpływać późniejsze wydarzenia, zmiany życiowe i aktualny stan psychiczny.

Jednak czas, który upłynął od wydarzenia, sam w sobie nie wyklucza możliwości skorzystania z pomocy.

Nie musisz też pamiętać wszystkiego dokładnie.

Pamięć autobiograficzna nie jest doskonałym zapisem rzeczywistości. Zmienia się i podlega różnym procesom poznawczym.

Podczas konsultacji ważniejsze od odtwarzania każdego szczegółu może być zrozumienie, jaki wpływ określone wspomnienie wywiera na Twoje obecne życie.

Jeżeli masz pięćdziesiąt czy sześćdziesiąt lat i dopiero teraz zaczynasz przyglądać się kosztom swojej reporterskiej przeszłości, nie jest za późno na taką rozmowę.

Do redaktorów naczelnych i właścicieli mediów

Chciałbym zwrócić się także do osób, które kierują redakcjami.

Wasze zespoły tworzą ludzie, nie wyłącznie stanowiska, grafiki dyżurów i wyniki oglądalności.

Za każdym materiałem dotyczącym ludzkiej tragedii stoi człowiek, który musiał uzyskać informacje, podjąć decyzje i wykonać zadanie w określonych warunkach.

Nie zawsze można całkowicie wyeliminować psychologiczne obciążenie związane z takim dziennikarstwem.

Można jednak ograniczać niepotrzebną ekspozycję na drastyczne treści, odpowiednio organizować pracę, rozwijać świadomość zagrożeń i zapewniać dostęp do profesjonalnego wsparcia.

Szczególnego znaczenia nabierają regularne przerwy, rotacja przy najcięższych materiałach, możliwość zgłoszenia przeciążenia bez obawy przed upokorzeniem oraz szkolenia dotyczące traumy i odpowiedzialnego relacjonowania tragedii.

Przełożony nie powinien zastępować psychologa.

Może jednak tworzyć warunki, w których człowiek nie musi ukrywać swoich trudności wyłącznie dlatego, że obawia się konsekwencji zawodowych.

Ważne, żeby pomoc była rzeczywiście dostępna i dobrowolna, a nie sprowadzała się do obowiązkowej rozmowy po każdym wstrząsającym zdarzeniu.

Jako psycholog i były dziennikarz jestem otwarty również na współpracę psychoedukacyjną z redakcjami oraz rozmowy o psychologicznych aspektach pracy dziennikarskiej.

W sprawach współpracy możesz napisać do mnie na psycholog@psycholog.click.

Nie musisz rezygnować z dziennikarstwa, żeby zadbać o siebie

Dla wielu ludzi praca w mediach jest czymś znacznie większym niż sposobem zarabiania pieniędzy.

To tożsamość. Pasja. Potrzeba uczestniczenia w świecie. Przekonanie, że informacje mają znaczenie, a społeczeństwo potrzebuje prawdy.

Rozumiem to.

Dlatego nie chciałbym, żebyś odczytał ten tekst jako próbę przekonywania Cię do porzucenia zawodu.

Nie o to chodzi.

Być może nadal chcesz pracować jako reporter i nie wyobrażasz sobie innego życia.

Być może potrzebujesz jedynie odzyskać równowagę, poprawić sen, zmniejszyć napięcie albo nauczyć się lepiej oddzielać zawodowe doświadczenia od życia prywatnego.

A może naprawdę dojrzewasz do decyzji o zmianie pracy.

Nie będę podejmował jej za Ciebie.

Moją rolą jest pomoc w rozpoznaniu Twoich potrzeb, możliwości i ograniczeń, a nie narzucanie gotowych rozwiązań.

Czasem troska o zdrowie psychiczne pozwala kontynuować ważną dla siebie pracę w zdrowszy sposób.

Czasem prowadzi do świadomej zmiany.

Obie możliwości zasługują na szacunek.

Dlaczego właśnie teraz warto pomyśleć o sobie?

Wielu ludzi odkłada rozmowę z psychologiem, ponieważ ma przekonanie, że ich problemy nie są jeszcze wystarczająco poważne.

Przecież nadal pracują.

Przecież mają rodzinę, obowiązki, znajomych.

Przecież inni ludzie przeżyli znacznie gorsze wydarzenia.

Tylko że cierpienie psychiczne nie jest konkursem, w którym trzeba udowodnić, że ma się trudniejszą historię od innych.

Nie istnieje wymagana liczba tragicznych zdarzeń, po których człowiek uzyskuje prawo do poszukiwania pomocy.

Jeśli Twoje doświadczenia zaczynają wpływać na jakość życia, to wystarczający powód, żeby potraktować je poważnie.

Nie musisz też wiedzieć, czego dokładnie potrzebujesz.

Od tego może rozpocząć się konsultacja.

Możemy wspólnie zastanowić się, co w Twojej sytuacji rzeczywiście wymaga zmiany, a co stanowi naturalną reakcję na wymagające warunki pracy.

Jako dziennikarz wiesz, jak ważne jest właściwe postawienie pytania.

Być może tym razem warto zadać je sobie.

Jak długo jeszcze chcę funkcjonować w taki sposób? I czy naprawdę muszę radzić sobie ze wszystkim sam?

Jeżeli chciałbyś poszukać odpowiedzi, zapraszam Cię do rozmowy.

Zarezerwuj indywidualną konsultację psychologiczną online

Redaktorze, na koniec chciałbym powiedzieć Ci coś bardzo osobistego

Nie żałuję swojej dziennikarskiej drogi.

Była ważną częścią mojego życia. Uczyła mnie ludzi, ich zachowań, emocji, odpowiedzialności za słowo i znaczenia informacji.

Dzisiaj te doświadczenia towarzyszą mi również w pracy psychologa.

Dzięki dziennikarstwu wiem, jak wiele może znaczyć uważne wysłuchanie drugiego człowieka.

Wiem też, że reporterzy bywają niezwykle samotni ze swoimi doświadczeniami.

Przez lata rozmawiają z ludźmi przeżywającymi najtrudniejsze chwile życia, dokumentują ich cierpienie, poszukują odpowiedzi i próbują nadać sens temu, co się wydarzyło.

Potem wracają do własnych domów.

Czasami nikt nie pyta ich o to, co naprawdę przeżyli.

Nie dlatego, że bliscy są obojętni. Często zwyczajnie nie wiedzą, co wydarzyło się podczas dyżuru. A dziennikarz nie chce opowiadać o tym, co zobaczył.

Być może Ty również nosisz w sobie taką historię.

Zdarzenie drogowe, którego szczegóły pamiętasz po dwudziestu latach. Rozmowę, której nigdy nie zapomniałeś. Obraz, którego nie pokazałeś odbiorcom. Decyzję, do której wciąż powracasz myślami.

A może nie masz jednej dramatycznej historii.

Może po prostu przez lata pracowałeś zbyt intensywnie, odkładałeś odpoczynek, zaniedbywałeś własne potrzeby i dzisiaj coraz trudniej Ci odnaleźć dawną radość życia.

Nie wiem, która z tych sytuacji jest Ci bliska.

I nie zamierzam zgadywać.

Chciałbym natomiast, żebyś wiedział, że możesz o tym porozmawiać.

Bez konieczności imponowania komukolwiek swoją odpornością.

Bez obawy, że zostaniesz oceniony przez pryzmat zawodowego stereotypu.

Bez presji, aby od razu znaleźć rozwiązanie wszystkich problemów.

Podczas konsultacji możemy zacząć dokładnie tam, gdzie jesteś dzisiaj.

Przez całe zawodowe życie słuchałeś historii innych ludzi. Zadawałeś pytania, na które czasami bardzo trudno było odpowiedzieć.

Teraz chciałbym zapytać Ciebie: jak Ty się właściwie czujesz?

Nie jako reporter. Nie jako redaktor. Nie jako człowiek odpowiedzialny za kolejny materiał.

Jako człowiek, który ma własne emocje, wspomnienia, potrzeby i prawo do spokojnego życia.

Jestem Robert J Błaszczyk.

Kiedyś z mikrofonem jeździłem tam, gdzie rozgrywały się ludzkie dramaty. Dzisiaj jako psycholog pomagam ludziom przyglądać się temu, co te i inne trudne doświadczenia pozostawiają w ich życiu.

Nie obiecuję, że jedna konsultacja zmieni wszystko.

Ale jeżeli czujesz, że nadszedł czas, aby poświęcić trochę uwagi również sobie, chętnie Cię wysłucham.

Tym razem nie musisz przygotowywać żadnego materiału. Nie musisz nikogo o nic pytać. Nie musisz nawet wiedzieć, od czego zacząć.

Po prostu umówmy się na rozmowę.

Porozmawiajmy. Tym razem o Tobie.

UMÓW KONSULTACJĘ PSYCHOLOGICZNĄ ONLINE PRZEZ ZNANYLEKARZ

Napisz do mnie przez WhatsApp

Kontakt e-mail: psycholog@psycholog.click

Telefon: +48 790 404 404

Kontakt służy organizacji konsultacji, nie jest całodobową pomocą kryzysową. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia skorzystaj z pilnej pomocy, dzwoniąc pod numer 112.

Robert J Błaszczyk

Psycholog · psychotraumatolog · dziennikarz · psychoedukator

Prowadzę konsultacje psychologiczne i psychotraumatologiczne online. Pomagam uporządkować trudności związane ze stresem, przeciążeniem emocjonalnym, relacjami i następstwami trudnych doświadczeń oraz ustalić możliwe kolejne kroki.

W pracy wykorzystuję psychoedukację, analizę funkcjonalną zachowania, dialog motywacyjny oraz elementy podejścia poznawczo-behawioralnego i skoncentrowanego na rozwiązaniach. Dobieram sposób pracy do sytuacji, potrzeb i celu konsultacji.

Łączę przygotowanie psychologiczne i psychotraumatologiczne, obejmujące suicydologię, z doświadczeniem dziennikarza, coacha, wykładowcy i eksperta komunikacji.

Nie musisz mieć gotowej nazwy swojego problemu. Możemy zacząć od tego, co jest dla Ciebie trudne.

Umów konsultację w ZnanyLekarz

Inspiracja naukowa i podziękowanie

Część niniejszego tekstu powstała pod wpływem lektury książki dr Magdaleny Hodalskiej Trauma dziennikarzy. Dziennikarstwo traumy, wydanej w 2017 roku przez Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

Publikacja ta stanowi ważny polski głos w dyskusji o psychologicznych kosztach pracy reporterów, fotoreporterów, korespondentów wojennych oraz dziennikarzy pracujących z drastycznymi materiałami cyfrowymi.

Szczególnie inspirujące były dla mnie rozważania autorki dotyczące reporterów lokalnych, znaczenia obrazów i dźwięków w powstawaniu stresu traumatycznego, zawodowej kultury milczenia oraz potrzeby zapewnienia pracownikom mediów dostępu do wsparcia psychologicznego.

Wykorzystałem te zagadnienia jako inspirację do własnej refleksji, łącząc je z osobistym doświadczeniem pracy dziennikarskiej oraz wiedzą psychologiczną.

Dziękuję autorce za podjęcie tematu, który zasługuje na znacznie większą obecność w polskiej debacie o zdrowiu psychicznym.

Wykorzystane źródła i inspiracje

Hodalska, M. (2017). Trauma dziennikarzy. Dziennikarstwo traumy. Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Feinstein, A., Owen, J., & Blair, N. (2002). A hazardous profession: War, journalists, and psychopathology. American Journal of Psychiatry, 159(9), 1570–1575.

Aoki, Y., Malcolm, E., Yamaguchi, S., Thornicroft, G., & Henderson, C. (2013). Mental illness among journalists: A systematic review. International Journal of Social Psychiatry, 59(4), 377–390.

Browne, T., Evangeli, M., & Greenberg, N. (2012). Trauma-related guilt and posttraumatic stress among journalists. Journal of Traumatic Stress, 25(2), 207–210.

Feinstein, A., Audet, B., & Waknine, E. (2014). Witnessing images of extreme violence: A psychological study of journalists in the newsroom. JRSM Open, 5(8).

Seely, N. (2019). Journalists and mental health: The psychological toll of covering everyday trauma. Newspaper Research Journal, 40(2), 239–259.

Idås, T., Backholm, K., & Korhonen, J. (2019). Trauma in the newsroom: Social support, post-traumatic stress and post-traumatic growth among journalists working with terror. European Journal of Psychotraumatology, 10(1), 1620085.

MacDonald, J. B., Dale, E., Metcalf, D. A., Hodgins, G., & Saliba, A. J. (2022). Symptoms of posttraumatic stress disorder in journalist samples: A systematic literature review. Traumatology, 28(4), 415–430.

Mohammed, I. (2025). A systematic review of the literature on the mental health of journalists reporting on war, conflict and terrorism: Gaps and recommendations for future studies. Journalism and Media, 6(3), 129.

National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder. NICE Guideline NG116.

Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej. (2024). 15 lat Systemu Pomocy Psychologicznej w Państwowej Straży Pożarnej.