Czy tylko dzieci się buntują? ODD u dorosłych — niewidzialna walka z codziennością
Choć ODD kojarzymy głównie z dziećmi i nastolatkami, to nie oznacza, że to zaburzenie znika wraz z dorosłością. Często spotykam dorosłych, którzy przez lata byli postrzegani jako „trudni”, „konfliktowi”, „niepokorni”, czasem nawet „agresywni”, a w rzeczywistości przez całe życie zmagają się prawdodpobnie z nierozpoznanym ODD.
Zaburzenie opozycyjno-buntownicze (ODD – Oppositional Defiant Disorder) to jedno z częstszych zaburzeń zachowania diagnozowanych u dzieci i młodzieży. Charakteryzuje się utrwalonym, negatywistycznym, buntowniczym i wrogim nastawieniem wobec osób dorosłych oraz problemami z przestrzeganiem reguł. Dzieci z ODD wykazują uporczywe trudności w relacjach z rodzicami, nauczycielami i innymi autorytetami, co wpływa na ich funkcjonowanie społeczne, edukacyjne i rodzinne.
Według klasyfikacji DSM-5 (Diagnostycznego i Statystycznego Podręcznika Zaburzeń Psychicznych, 5. edycja), ODD definiuje się jako utrwalony wzorzec drażliwości, kłótliwości, nieposłuszeństwa lub mściwości, który trwa przez co najmniej sześć miesięcy i jest obecny podczas interakcji z co najmniej jedną osobą, która nie jest rodzeństwem. Aby zdiagnozować ODD, muszą zostać spełnione określone kryteria. Objawy są pogrupowane w trzy kategorie:
- Drażliwość i złość:
- Dziecko często traci panowanie nad sobą.
- Często jest drażliwe lub łatwo wpada w złość.
- Często bywa urażone lub rozgniewane.
- Kłótliwość i bunt:
- Często kłóci się z dorosłymi lub autorytetami.
- Często aktywnie odmawia spełniania próśb lub zasad.
- Często celowo irytuje innych.
- Często obwinia innych za własne błędy lub zachowania.
- Mściwość:
- Dziecko przynajmniej dwukrotnie w ciągu ostatnich sześciu miesięcy wykazywało się złośliwością lub chęcią odwetu.
Aby postawić diagnozę, wymagane jest występowanie co najmniej czterech z powyższych objawów przez minimum sześć miesięcy. Objawy te muszą powodować wyraźne zaburzenia w funkcjonowaniu społecznym, edukacyjnym lub rodzinnym dziecka. Zaburzenie nie może być lepiej wyjaśnione przez inne diagnozy, takie jak zaburzenia nastroju, zaburzenia ze spektrum autyzmu, czy też zaburzenia zachowania (Conduct Disorder), choć ODD może z nimi współwystępować.
ODD najczęściej diagnozowane jest u dzieci w wieku przedszkolnym lub wczesnoszkolnym. Według danych epidemiologicznych, występuje u około 3 do 10% dzieci, częściej jest diagnozowane u chłopców niż dziewcząt. Wczesne rozpoznanie i interwencja są kluczowe, ponieważ nieleczone ODD może prowadzić do poważniejszych zaburzeń, takich jak zaburzenia zachowania czy nawet antyspołeczne zaburzenie osobowości w dorosłości.
I w tym momencie powinienem zakończyć ten artykuł. Jednak chciałbym zachowując zasady opierania się na aktualnych danych z literatury psychologicznej nie pozostawiać kiedyś pominiętych w diagnozie ODD młodych – dzisiaj dojrzałych dorosłych – bez późniejszego idącego wraz ze zwiększającym się wiekiem „cienia” tego kiedyś niewykrytego dziecięcego zaburzenia. Bo przecież buntowniczość, impulsywność czy trudności z przestrzeganiem norm nie znikają u dorosłych:
1. Objawy ODD mogą „przekształcić się” w inne zaburzenia dorosłości:
Jeśli nie zostaną opanowane, objawy opozycyjno-buntownicze w dzieciństwie mogą prowadzić do:
- Zaburzeń zachowania (Conduct Disorder) – jeśli pojawi się poważniejsze łamanie norm społecznych i prawa.
- Antyspołecznego zaburzenia osobowości (ASPD) – u dorosłych, szczególnie jeśli występowały zaburzenia zachowania przed 15. rokiem życia.
- Zaburzeń osobowości z pogranicza lub narcystycznych – gdy buntownicze zachowania wiążą się z niestabilnością emocjonalną, impulsywnością i deficytem empatii.
2. Dorośli z historią ODD często mają trudności w relacjach i pracy:
Badania longitudinalne pokazują, że dorośli, którzy w dzieciństwie spełniali kryteria ODD, częściej mają problemy z utrzymaniem zatrudnienia, wchodzą w konflikty interpersonalne i mają wyższe ryzyko uzależnień oraz występowania zaburzeń nastroju.
3. U dorosłych diagnozuje się objawy, nie ODD jako jednostkę:
W praktyce klinicznej psychiatra lub psycholog u dorosłego pacjenta nie rozpozna ODD, ale może zauważyć utrwalony wzorzec oporu wobec autorytetów, drażliwości i impulsywności, który wskazuje np. na:
- zaburzenia osobowości,
- zaburzenia adaptacyjne,
- problemy regulacji emocji.
Tak: ODD jako diagnoza jest zarezerwowana dla dzieci i młodzieży. U dorosłych nie funkcjonuje jako oddzielna jednostka diagnostyczna, ale jej objawy mogą być częścią innych zaburzeń psychicznych.
Zatem… Jak wygląda ODD u dorosłych?
Dorosła osoba z zaburzeniem opozycyjno-buntowniczym:
- ma chroniczną potrzebę podważania autorytetów, nie toleruje przełożonych, zasad, ograniczeń,
- ciągle wchodzi w konflikty z partnerem, rodziną, współpracownikami, często z błahego powodu,
- ma trudność z przyjmowaniem krytyki, traktując ją jako atak na siebie,
- odczuwa silny sprzeciw wobec próśb i sugestii, nawet jeśli są racjonalne i niewinne,
- łatwo się irytuje, często „odpala się” w sekundę, a potem długo nie może się uspokoić,
- posługuje się sarkazmem, prowokacją lub celowym utrudnianiem życia innym, jako formą radzenia sobie z poczuciem bezsilności lub frustracji.
To wszystko bardzo często przykryte jest warstwą cynizmu, poczucia, że „świat jest głupi”, że „nikt mnie nie rozumie”, że „muszę sam zadbać o siebie, bo wszyscy są przeciwko mnie”. W życiu zawodowym mogą unikać stałego zatrudnienia, bo nie tolerują hierarchii. W relacjach prywatnych często kończą w konfliktach lub zrywają więzi z bliskimi, gdy tylko poczują się ograniczani.
ODD często idzie w parze z innymi zaburzeniami
Nie sposób mówić o ODD bez wspomnienia o współwystępowaniu z ADHD, zaburzeniami lękowymi czy depresją. To sprawia, że pomoc psychologiczna musi być kompleksowa i dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta lub klienta. Im dłużej problem trwa, tym większe ryzyko, że zachowania opozycyjne przekształcą się w zaburzenia zachowania o charakterze przemocowym lub antyspołecznym.
Co czuje dorosły z ODD?
Przede wszystkim ogromne wewnętrzne napięcie i sprzeczność. Z jednej strony pragnienie bliskości, zrozumienia, uznania. Z drugiej — lęk przed kontrolą, przed utratą autonomii, przed byciem zależnym. Taki dorosły może czuć się samotny, wiecznie niezrozumiany, łatwo popadający w złość, a potem długo żałujący swoich słów i decyzji.
Niektórzy mówią wprost: „Nie wiem, czemu jestem taki wściekły. To silniejsze ode mnie.” Inni: „Całe życie czuję, że muszę walczyć, nawet jak nikt mnie nie atakuje.” Z zewnątrz mogą wyglądać na pewnych siebie, nomen-omen buntowniczych, a nawet charyzmatycznych. Ale wewnątrz często czai się bezsilność, zagubienie i ogromny głód zrozumienia.
Propozycja metod na skuteczną komunikacje
Rozmowa z dorosłą osobą przejawiającą cechy zaburzenia opozycyjno-buntowniczego (ODD) może być wyzwaniem, ponieważ taka osoba często reaguje oporem na prośby, sugestie czy polecenia – niezależnie od ich formy. Kluczowe jest, aby unikać tonu rozkazującego lub oceniającego, który może automatycznie wywołać buntowniczą reakcję. Zamiast tego warto:
- Formułować prośby w sposób neutralny i partnerski, np. „Co myślisz o…?”, „Czy możemy wspólnie ustalić…?” zamiast „Musisz…” czy „Zrób to teraz”.
- Dawać wybór, nawet jeśli ograniczony, co zwiększa poczucie kontroli i zmniejsza potrzebę oporu – np. „Wolisz porozmawiać dziś czy jutro?”.
- Zachować spokój i konsekwencję, nie wchodząc w przepychanki słowne – im bardziej emocjonalna będzie reakcja rozmówcy, tym bardziej potrzebna jest twoja stabilność.
- Uznawać emocje bez wartościowania, np. „Widzę, że to Cię złości”, zamiast „Nie przesadzaj”.
- Ograniczyć konfrontacje, stawiając jasne granice, ale bez prowokowania – z osobą z ODD często lepiej „załatwiać sprawy w cieniu”, niż frontalnie.
Współpraca z taką osobą wymaga cierpliwości, ale też zrozumienia, że jej reakcje nie zawsze są wymierzone personalnie – często wynikają z wewnętrznego napięcia lub przeszłych doświadczeń z autorytetami.
Dlaczego o tym się nie mówi?
ODD u dorosłych często bywa niewidoczne klinicznie. Osoby z tym zaburzeniem rzadko zgłaszają się na terapię z powodu „problemu z oporem”. Raczej przychodzą z powodu konfliktów w związku, wypalenia zawodowego, problemów z kontrolą złości, agresji lub na skutek utraty pracy czy partnera. Diagnoza około ODD pojawia się niejako przy okazji — gdy okazuje się, że wzorzec oporu, buntu i drażliwości nie jest nowy, lecz towarzyszy tej osobie od dzieciństwa.
Czy dorosłemu z ODD da się pomóc?
Zdecydowanie tak. Psychoterapia — szczególnie w nurcie poznawczo-behawioralnym lub schematów — pozwala:
- rozpoznać i zmienić automatyczne myśli prowadzące do oporu i agresji,
- zrozumieć własne emocje, ich źródło i mechanizmy obronne,
- nauczyć się reagowania inaczej: z refleksją, a nie odruchem walki,
- budować relacje bez potrzeby dominacji i prowokacji,
- odzyskać spokój, poczucie wpływu i zdrową autonomię.
ODD to nie tylko dziecięcy bunt — to realne wyzwanie u dorosłych
Zaburzenie opozycyjno-buntownicze u dorosłych to temat choćby co wynika z kwestii diagnostycznych często pomijany, ale niezwykle ważny. Wpływa na jakość życia, relacji i pracy. Może niszczyć więzi, osłabiać zdrowie psychiczne i prowadzić do życiowej izolacji. Ale to nie wyrok.
Przesiewowy Kwestionariusz Cech Opozycyjno-Buntowniczych u Dorosłych (wersja niekliniczna)
Oto propozycja przesiewowego testu 10 pytań dla dorosłych, który może pomóc zidentyfikować cechy opozycyjno-buntownicze w dorosłości. Choć ODD nie jest oficjalnie diagnozowane u osób dorosłych, poniższy test może wskazać na utrzymujące się wzorce zachowań charakterystyczne dla dziecięcego ODD, które przeszły w dorosłość i mogą być częścią szerszych trudności psychicznych lub osobowościowych. Chcę też jasno napisać, że to narzędzie nie jest testem diagnostycznym, lecz ma charakter przesiewowy i samopoznawczy. Formalną diagnozę może postawić wyłącznie specjalista.
Test Cech Opozycyjno-Buntowniczych u Dorosłych
Oceń, jak często dane stwierdzenia dotyczą Ciebie z ostatnich 6 miesięcy. Skala: 0 – nigdy, 1 – rzadko, 2 – czasami, 3 – często.
Jeśli rozpoznajesz w sobie lub bliskiej osoby te schematy — nie musisz dalej żyć w ciągłej walce. Pamiętaj, że jako onegdaj dziennikarz, a dzisiaj ekspert i popularyzator zagadnień psychoedukacji zapraszam Cię na sesje psychologiczne, gdzie bez oceniania porozmawiamy o tym, co naprawdę stoi za Twoim buntem. Psychoedukacja i terapia mogą pomóc Ci przekształcić ten bunt w świadome wybory, a nie destrukcyjne reakcje.
Share this content:
