Po samobójstwie przyjaciela
Subscribe to our newsletter
Get our latest updates straight to your inbox.
Pytanie, z którym możesz się utożsamić
Mój bliski przyjaciel odebrał sobie życie. Jestem w szoku i nie wiem, co właściwie powinienem teraz zrobić. Wracam do naszych ostatnich rozmów i zastanawiam się, czy mogłem coś zauważyć albo zrobić inaczej. Jak sobie z tym poradzić i jak inni mogą mi teraz naprawdę pomóc?
Pytanie opracowane na potrzeby poradnika.
Jestem psychologiem i z pasją zajmuję się psychoedukacją, szczególnie tam, gdzie proste hasła niewiele pomagają. Jeśli masz pytanie, które warto szerzej omówić na Psycholog.CLICK, możesz napisać do mnie na e-mail albo przez WhatsApp. Jeśli natomiast śmierć bliskiej osoby dotyczy bezpośrednio ciebie i potrzebujesz uporządkować własną sytuację, możesz również umówić konsultację online. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia zwykła konsultacja nie zastępuje pilnej pomocy.
Po samobójstwie przyjaciela pierwszym zadaniem nie jest pogodzenie się ze śmiercią. Nie musisz też od razu zrozumieć, dlaczego to zrobił. W pierwszych dniach ważniejsze jest coś znacznie bardziej przyziemnego. Nie zostać całkowicie samemu, utrzymać podstawowe funkcjonowanie i nie pozwolić, żeby poczucie winy zamieniło się w wyrok wydany na samego siebie.
Możesz jednocześnie tęsknić, być wściekłym, nie wierzyć w to, co się wydarzyło, czuć pustkę albo przez kilka godzin zachowywać się niemal normalnie.
To wszystko może się zdarzać.
I nie mówi nic złego o twojej relacji z przyjacielem.
Samobójcza śmierć przyjaciela jest szczególną stratą
Przyjaźń bywa relacją bardzo bliską, ale społecznie traktowaną mniej poważnie niż małżeństwo czy pokrewieństwo.
To może stworzyć dodatkowy problem.
Rodzina otrzymuje kondolencje.
Rodzina podejmuje decyzje.
Rodzina jest pytana, jak sobie radzi.
Przyjaciel może natomiast usłyszeć niewiele, mimo że właśnie stracił jedną z najważniejszych osób swojego życia.
Może też znaleźć się w dziwnym miejscu między bliskością a formalnym brakiem prawa do czegokolwiek.
Nie zawsze ma dostęp do informacji.
Nie zawsze uczestniczy w decyzjach.
Czasem nawet nie wie, czy powinien odezwać się do rodziny.
A jednocześnie doskonale pamięta ostatnią rozmowę, żart, kłótnię albo wiadomość wysłaną kilka godzin wcześniej.
Samobójstwo dodatkowo uruchamia pytanie, które potrafi działać jak zadra.
Dlaczego?
A chwilę później pojawia się jego bardziej bolesna wersja.
Dlaczego ja tego nie zauważyłem?
Badania dotyczące osób po samobójczej śmierci bliskiego zwracają szczególną uwagę na poczucie winy, wstyd, poczucie odpowiedzialności i stygmatyzację. To właśnie te elementy odróżniają część doświadczeń po samobójstwie od wielu innych rodzajów żałoby.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba po takiej śmierci rozwinie depresję, PTSD czy przedłużoną żałobę.
Żałoba nie jest diagnozą.
Jest odpowiedzią na stratę.
Sprawdź, jak bardzo wpływa to na twoje życie
To nie jest test psychologiczny ani próba diagnozy. Potraktuj tę tabelę jak mapę pomagającą zdecydować, czego możesz potrzebować teraz.
| Poziom | Co możesz zauważać | Co zrobić teraz | Jaka pomoc może być odpowiednia |
|---|---|---|---|
| Bardzo boli, ale nadal funkcjonujesz | Płacz, niedowierzanie, gniew, poczucie winy, problemy ze snem, powracanie do rozmów z przyjacielem. Nadal jesz, wychodzisz z domu i wykonujesz podstawowe czynności | Nie izoluj się całkowicie. Powiedz jednej osobie wprost, czego potrzebujesz | Bliscy, rozmowa z psychologiem, grupa wsparcia, czas na żałobę |
| Żałoba zaczyna przejmować codzienność | Prawie nie śpisz, nie jesz, nie pracujesz, wielokrotnie analizujesz śmierć, unikasz ludzi albo ciągle wracasz do miejsca i okoliczności zdarzenia | Umów profesjonalną konsultację i powiedz wprost, że chodzi o samobójczą śmierć przyjaciela | Psycholog, psychoterapeuta, psychiatra albo Centrum Zdrowia Psychicznego zależnie od objawów |
| Nie czujesz się bezpiecznie | Pojawiają się myśli, że też nie chcesz żyć, pragnienie „dołączenia” do przyjaciela, plan zrobienia sobie krzywdy, silne odurzenie substancjami albo utrata kontaktu z rzeczywistością | Nie zostawaj sam. Uruchom pilną pomoc | 112, 999, SOR, izba przyjęć psychiatryczna, całodobowe Centrum Wsparcia 800 70 2222 |
Jeżeli masz myśli o własnej śmierci, nie czekaj, aż „same przejdą”.
Powiedz komuś.
Dosłownie.
„Po jego śmierci zaczynam myśleć o własnej. Nie chcę teraz być sam.”
To zdanie może być znacznie ważniejsze niż próba zachowania pozorów.
Co zrobić dzisiaj
W pierwszym szoku łatwo próbować rozwiązać całą tragedię naraz.
Nie rób tego.
Zawęź perspektywę do najbliższych godzin.
1. Powiedz jednej osobie, że potrzebujesz obecności
Nie musisz opowiadać wszystkiego.
Możesz napisać
„Nie potrzebuję teraz rad. Potrzebuję, żeby ktoś dziś ze mną pobył.”
Albo
„Nie chcę być dzisiaj sam. Możesz przyjechać albo zadzwonić wieczorem?”
Ludzie często chcą pomagać, ale nie wiedzą jak.
Konkret daje im zadanie.
2. Nie prowadź całego śledztwa pierwszego dnia
Nie przeglądaj przez dziesięć godzin wiadomości, zdjęć, mediów społecznościowych i historii połączeń.
Jeśli musisz sprawdzić konkretną informację, sprawdź ją.
Ale nie zakładaj, że dwusetne przeczytanie ostatniej wiadomości odsłoni tajny sens, którego nie zauważyłeś przy pierwszych stu dziewięćdziesięciu dziewięciu.
Umysł po tragedii próbuje odzyskać kontrolę.
To zrozumiałe.
Nie znaczy jednak, że odpowiedź rzeczywiście znajduje się w telefonie.
3. Zadbaj o absolutne minimum biologiczne
Nie potrzebujesz dziś „zdrowego stylu życia”.
Potrzebujesz podstaw.
Woda.
Coś do jedzenia.
Przyjmowane zgodnie z zaleceniem leki.
Kilka godzin odpoczynku.
Ograniczenie alkoholu.
Jeśli nie możesz zjeść obiadu, zjedz jogurt, zupę, kanapkę albo banana.
W kryzysie mały posiłek jest lepszy niż idealny jadłospis istniejący tylko w teorii.
4. Nie zostawaj sam z drastycznymi materiałami
Jeżeli otrzymałeś zdjęcia, szczegółowy opis śmierci albo widziałeś ciało przyjaciela, nie próbuj wielokrotnie wracać do tego po to, żeby „oswoić obraz”.
Powtarzanie ekspozycji bez przygotowania nie jest automatycznie terapią.
Jeśli obraz wraca, zanotuj prostą informację
„Wraca mi obraz tego, co zobaczyłem.”
To później może być ważne podczas konsultacji.
5. Odłóż decyzje, które mogą poczekać
Nie podejmuj dzisiaj decyzji o rzuceniu pracy, przeprowadzce, zakończeniu związku czy wyjeździe na drugi koniec świata tylko dlatego, że wszystko wydaje się teraz bez sensu.
Niektórych decyzji trzeba dokonać szybko.
Większości nie trzeba.
Co zrobić jutro
Następnego dnia często zaczyna docierać więcej.
Telefon milknie na chwilę.
Adrenalina opada.
I właśnie wtedy może pojawić się poczucie kompletnej pustki.
Na jutro proponuję trzy rzeczy.
Zapisz fakty oddzielnie od interpretacji
Weź kartkę i zrób dwie kolumny.
W pierwszej wpisz
Co wiem.
W drugiej
Co sobie dopowiadam.
Przykład.
Wiem
Nie odebrałem od niego telefonu wieczorem.
Dopowiadam sobie
Gdybym odebrał, na pewno by żył.
To drugie zdanie może być zrozumiałą myślą.
Nie jest jednak tym samym co fakt.
Inny przykład.
Wiem
Kilka dni wcześniej powiedział, że wszystko go męczy.
Dopowiadam sobie
Powinienem był wiedzieć, że planuje samobójstwo.
To ćwiczenie nie ma cię przekonać, że niczego nie żałujesz.
Ma zahamować automatyczne zamienianie żalu w oskarżenie.
Wybierz osobę kontaktową
Jeżeli wiele osób do ciebie pisze, możesz poprosić jedną zaufaną osobę
„Jeżeli ktoś pyta, jak się czuję, powiedz proszę, że teraz nie chcę opowiadać wszystkiego każdemu.”
Masz prawo ograniczyć liczbę rozmów.
Ustal jedną rzecz, którą zrobisz normalnie
Nie po to, żeby zapomnieć.
Po to, żeby organizm dostał sygnał, że świat nadal zawiera także zwyczajne czynności.
Prysznic.
Zakupy.
Spacer z psem.
Wyrzucenie śmieci.
Kawa z kimś bliskim.
Nie jest to zdrada przyjaciela.
Jest to podtrzymywanie własnego życia.
Poczucie winy potrzebuje sprawdzania, nie posłuszeństwa
Po samobójstwie bardzo łatwo powstają zdania zaczynające się od
„Gdybym tylko…”
Gdybym zadzwonił.
Gdybym pojechał.
Gdybym inaczej odpowiedział.
Gdybym zauważył.
Gdybym potraktował jego słowa poważniej.
Nie próbowałbym walczyć z tymi myślami zdaniem
„Nie wolno ci tak myśleć”.
Proponuję coś innego.
Sprawdź każdą myśl za pomocą czterech pytań.
Co dokładnie wiedziałem wtedy?
Nie dzisiaj. Wtedy.
Czy miałem podstawę przewidywać samobójstwo, czy dopiero dzisiejsza wiedza zmienia znaczenie wcześniejszych wydarzeń?
Czy naprawdę miałem kontrolę nad decyzją drugiej osoby?
Co powiedziałbym bliskiemu człowiekowi, gdyby był dokładnie w mojej sytuacji?
Często okazuje się, że wobec siebie stosujemy standard odpowiedzialności, którego nigdy nie zastosowalibyśmy wobec przyjaciela.
Samobójstwo najczęściej nie jest wynikiem jednego zdarzenia, jednej osoby ani jednej rozmowy.
To bardzo ważne.
Jednocześnie jeżeli rzeczywiście coś zaniedbałeś, możesz z czasem o tym uczciwie pomyśleć.
Żałoba nie wymaga jednak stworzenia z siebie sprawcy tylko dlatego, że dzisiaj znasz zakończenie historii.
Co zrobić z ostatnią wiadomością
To bywa niezwykle trudne.
Telefon zaczyna wyglądać jak muzeum ostatnich chwil.
Niektórzy czytają ostatnią wiadomość dziesiątki razy.
Inni kasują ją natychmiast.
Nie istnieje jedna poprawna decyzja.
Jeżeli nie wiesz, co zrobić, nie musisz robić nic.
Możesz zarchiwizować rozmowę.
Możesz zrobić kopię.
Możesz poprosić zaufaną osobę, żeby przechowała materiał, którego ty na razie nie chcesz widzieć.
Możesz wyłączyć automatyczne przypomnienia ze zdjęciami.
To nie jest wymazywanie człowieka.
To może być czasowe ograniczenie bodźców.
Jeśli natomiast czytanie wiadomości daje ci poczucie kontaktu i nie rozbija całego dnia, nie musisz się tego bać.
Najważniejszy jest efekt.
Czy kontakt ze wspomnieniami pomaga utrzymać więź?
Czy raczej uruchamia kolejną wielogodzinną rundę torturowania siebie pytaniem „dlaczego”?
Co powiedzieć rodzinie przyjaciela
Możesz mieć wątpliwość, czy w ogóle masz prawo się odzywać.
Masz.
Ale nie musisz próbować odgrywać roli śledczego ani psychologa.
Najprostsza wiadomość może brzmieć
„Był dla mnie bardzo ważny. Bardzo mi przykro. Nie chcę wam teraz dokładać pytań. Jeśli mogę pomóc w czymś konkretnym, jestem.”
Możesz też podzielić się dobrym wspomnieniem.
Nie musisz pytać o szczegóły śmierci.
Jeżeli rodzina nie odpowiada, nie zakładaj automatycznie, że cię odrzuca.
Może po prostu nie mieć zasobów na kolejne rozmowy.
Jak pomagać komuś po samobójstwie przyjaciela
Jeśli czytasz ten poradnik jako osoba wspierająca, nie pytaj wyłącznie
„Jak mogę pomóc?”
To jest szerokie pytanie.
W kryzysie może być trudne do obsłużenia.
Zaproponuj wybór.
„Mogę dziś przyjechać, zrobić zakupy albo zadzwonić wieczorem. Co byłoby najmniej męczące?”
To zupełnie inna rozmowa.
Pomoc praktyczna
Możesz
zrobić zakupy,
przywieźć jedzenie,
zawiezć kogoś na pogrzeb,
pomóc uporządkować telefony,
wyprowadzić psa,
zabrać dzieci na kilka godzin,
przynieść leki z apteki,
pomóc napisać wiadomość do pracy,
towarzyszyć w kontakcie z rodziną zmarłego.
Właśnie takich rzeczy często potrzeba bardziej niż kolejnego cytatu o przemijaniu.
Pomoc emocjonalna
Nie próbuj natychmiast zmieniać sposobu myślenia.
Gdy ktoś mówi
„Powinienem był wiedzieć”
nie musisz odpowiadać
„Przestań, to nie twoja wina”.
Możesz powiedzieć
„Słyszę, że bardzo się obwiniasz. Chcesz mi powiedzieć, co dokładnie sprawia, że tak myślisz?”
To pozwala zobaczyć, czy za poczuciem winy stoi konkretny fakt, czy próba znalezienia kontroli nad czymś, czego nie dało się kontrolować.
Pomoc długoterminowa
Największa fala zainteresowania pojawia się tuż po śmierci.
Potem ludzie wracają do życia.
Dlatego ustaw sobie przypomnienie.
Za tydzień.
Za miesiąc.
W dzień urodzin przyjaciela.
Przed świętami.
Możesz napisać
„Pamiętam o tobie i o nim. Nie musisz odpowiadać.”
To jedno zdanie bywa ważniejsze niż perfekcyjnie ułożona kondolencja wysłana pierwszego dnia.
Czego nie mówić
„Musisz być silny.”
Nie musi.
„Widocznie tak wybrał.”
To brutalnie upraszcza złożony kryzys.
„Przynajmniej już nie cierpi.”
Nie przedstawiaj śmierci jako rozwiązania cierpienia.
„Na twoim miejscu…”
Nie jesteś na jego miejscu.
„Ja bym zauważył.”
Nie wiesz tego.
„Dlaczego go nie pilnowaliście?”
To może być wyjątkowo raniące.
„Był egoistą.”
Samobójstwo może wywoływać gniew.
Ale osoba w żałobie ma prawo sama dochodzić do własnych uczuć wobec zmarłego.
Nie musi przejmować twojej oceny.
Możesz być na niego wściekły
To ważny temat.
Po samobójstwie przyjaciela można czuć nie tylko smutek.
Można pomyśleć
„Jak mogłeś mi to zrobić?”
„Dlaczego nic nie powiedziałeś?”
„Zostawiłeś mnie z tym wszystkim.”
Gniew nie oznacza braku miłości.
Może istnieć obok tęsknoty.
Możesz kochać człowieka i być wściekły na sposób, w jaki odszedł.
Możesz współczuć jego cierpieniu i jednocześnie czuć się przez niego skrzywdzony.
Nie musisz wybierać jednej emocji.
Nie pozwól, żeby sposób śmierci połknął całe życie przyjaciela
Po samobójstwie łatwo zaczynać każdą historię od końca.
Każde wspomnienie zmienia się w trop.
Każda rozmowa w zapowiedź.
Każdy gorszy dzień w symptom.
A przecież przed ostatnią dobą było całe życie.
Były żarty.
Wyjazdy.
Głupie wiadomości.
Kłótnie.
Kawa.
Muzyka.
Plany.
Przyjaźń.
Możesz zachować te rzeczy.
Nie musisz pamiętać przyjaciela wyłącznie jako człowieka, który odebrał sobie życie.
Praktyczna rzecz, którą czasem proponuję, jest bardzo prosta.
Załóż dwa foldery albo dwie koperty.
Do jednej włóż materiały związane ze śmiercią, jeśli musisz je zachować.
Do drugiej zdjęcia i rzeczy przypominające o życiu.
Niech śmierć nie otrzyma monopolu na pamięć.
Co zrobić podczas pogrzebu
Nie stawiaj sobie zadania „muszę się trzymać”.
Pomyśl o zadaniu prostszym.
Dotrzeć.
Mieć obok jedną zaufaną osobę.
Wiedzieć, gdzie można wyjść na chwilę.
Mieć wodę.
Nie prowadzić samochodu, jeśli jesteś skrajnie roztrzęsiony albo po lekach uspokajających.
Jeżeli boisz się reakcji rodziny, uzgodnij wcześniej z kimś, gdzie będziesz siedzieć i kto będzie obok.
Jeśli boisz się, że kompletnie się rozpadniesz, pamiętaj, że pogrzeb nie jest egzaminem z opanowania.
Płacz nie psuje pogrzebu.
Wyjście na chwilę też go nie psuje.
Co zrobić, gdy zaczynają wracać obrazy
Jeśli widziałeś ciało przyjaciela albo znasz bardzo szczegółowy przebieg śmierci, możesz doświadczać obrazów pojawiających się bez zaproszenia.
Kiedy wraca obraz, spróbuj najpierw nazwać, co się dzieje.
„To wspomnienie. Nie jestem teraz w tamtym miejscu.”
Rozejrzyj się.
Powiedz sobie, gdzie jesteś.
Sprawdź godzinę.
Dotknij stołu, fotela, ściany.
Zwróć uwagę na trzy rzeczy, które naprawdę widzisz teraz.
Nie chodzi o magiczne „uziemienie”, które ma natychmiast skasować obraz.
Chodzi o ponowne rozróżnienie
tamto wydarzenie wydarzyło się wtedy
i
ja jestem tutaj teraz.
Jeżeli takie obrazy powtarzają się często, bardzo silnie pobudzają albo zaczynasz organizować całe życie tak, żeby ich unikać, warto omówić to ze specjalistą.
Jak pracować z pytaniem „dlaczego”
Nie próbuj odpowiadać na nie przez cały dzień.
To konkretna praktyczna zmiana.
Jeżeli zauważasz, że od rana do nocy analizujesz przyczyny śmierci, ustal sobie na przykład dwadzieścia minut.
W tym czasie możesz zapisywać pytania, wspomnienia i hipotezy.
Po zakończeniu zapisz ostatnie zdanie
„Na dziś nie mam więcej informacji.”
Potem wróć do działania.
Nie dlatego, że pytanie przestało być ważne.
Dlatego, że człowiek nie jest w stanie przez czternaście godzin prowadzić śledztwa we własnej głowie bez kosztu.
Kiedy warto porozmawiać z psychologiem
Nie dlatego, że płaczesz.
Nie dlatego, że tęsknisz.
Nie dlatego, że po tygodniu nadal jesteś w żałobie.
Konsultacja może być szczególnie przydatna, jeśli
ciągle obwiniasz siebie,
nie możesz przerwać analizowania śmierci,
masz silne obrazy związane z wydarzeniem,
przestałeś spać lub jeść,
izolujesz się od wszystkich,
coraz częściej używasz alkoholu lub leków, żeby niczego nie czuć,
nie potrafisz wykonywać podstawowych obowiązków,
masz poczucie, że życie również dla ciebie straciło sens.
W rozmowie psychologicznej nie chodzi o odebranie ci żałoby.
Można natomiast oddzielić żałobę od poczucia odpowiedzialności, sprawdzić reakcje po traumatycznym doświadczeniu, uporządkować to, co dzieje się w codzienności i zdecydować, jakiego rodzaju pomoc będzie najbardziej adekwatna.
Kiedy nie wystarczy zwykła konsultacja
Jeżeli po śmierci przyjaciela zaczynasz myśleć
„chcę być tam, gdzie on”
„nie ma sensu dalej żyć”
„zaraz ze sobą skończę”
albo zaczynasz przygotowywać sposób odebrania sobie życia, traktuj to jako sygnał alarmowy.
Nie zostawaj wtedy sam.
Nie pij alkoholu „na uspokojenie”.
Odsuń dostęp do środków, którymi mógłbyś zrobić sobie krzywdę.
Powiedz komuś wprost
„Boję się zostać sam ze sobą.”
W nagłym zagrożeniu życia dzwoń pod 112 lub 999 albo zgłoś się do SOR lub izby przyjęć psychiatrycznej. Możesz również skorzystać z całodobowego Centrum Wsparcia 800 70 2222.
Plan na pierwszych siedem dni
Jeżeli wszystko wydaje się kompletnie chaotyczne, możesz potraktować poniższy plan jak rusztowanie.
Dzień pierwszy
Nie zostawaj całkowicie sam. Jedz i pij. Ogranicz alkohol. Nie prowadź wielogodzinnego śledztwa w telefonie.
Dzień drugi
Oddziel fakty od tego, co sobie dopowiadasz.
Dzień trzeci
Porozmawiaj z jedną osobą, przy której nie musisz udawać.
Dzień czwarty
Zrób jedną zwyczajną rzecz niezwiązaną ze śmiercią.
Dzień piąty
Sprawdź sen, jedzenie, alkohol i własne bezpieczeństwo.
Dzień szósty
Zastanów się, czy potrzebujesz konsultacji psychologicznej albo innego profesjonalnego wsparcia.
Dzień siódmy
Nie oceniaj, czy „robisz postępy”. Zapytaj tylko
„Co pomaga mi przeżyć następny dzień, a co mnie jeszcze bardziej rozbija?”
To znacznie lepsze pytanie.
Najważniejsza rzecz na najbliższe 24 godziny
Jeżeli miałbym zostawić ci tylko jedno zadanie, nie będzie nim medytacja, analiza dzieciństwa ani ćwiczenie wdzięczności.
Wybierz jedną osobę.
Napisz do niej
„Śmierć mojego przyjaciela bardzo mną wstrząsnęła. Nie potrzebuję teraz rozwiązań. Potrzebuję, żebyś przez kilka dni po prostu sprawdzał, jak się trzymam.”
To jest konkret.
To można zrobić dziś.
I nie wymaga udawania, że jest już lepiej.
Żałoba nie przebiega według harmonogramu
Możesz mieć dzień prawie normalny.
Potem katastrofalny.
Możesz śmiać się z czegoś, co zrobił twój przyjaciel, a godzinę później płakać.
Możesz przez kilka dni nie płakać wcale.
Nie musisz „przechodzić etapów” w określonej kolejności.
Jednym z bardziej użytecznych sposobów rozumienia żałoby jest myślenie o ruchu między dwoma obszarami.
Czasem jesteś blisko straty.
Czasem wracasz do życia.
Rozmawiasz o przyjacielu.
Potem idziesz do sklepu.
Płaczesz.
Potem oglądasz serial.
Wspominasz.
Potem pracujesz.
To nie musi być wypieranie żałoby.
Czasem właśnie tak człowiek zaczyna ją unosić.
Nie musisz zapominać
Celem nie jest usunięcie przyjaciela z pamięci.
Nie trzeba też „zamknąć tematu”.
Możesz zachować więź w innej formie.
Możesz opowiadać o nim.
Możesz odwiedzać ważne miejsca.
Możesz zachować zdjęcia.
Możesz raz w roku zrobić coś, co robiliście razem.
Możesz czasem pomyśleć
„Cholera, chciałbym mu to teraz powiedzieć.”
Żałoba nie zawsze kończy więź.
Zmienia jej formę.
Co chciałbym, żebyś zapamiętał
Po samobójstwie przyjaciela możesz przez długi czas szukać zdania, które wyjaśni wszystko.
Być może go nie znajdziesz.
Możesz natomiast zrobić coś innego.
Oddzielić miłość od odpowiedzialności.
Wspomnienia od śledztwa.
Pytania od oskarżeń.
Śmierć przyjaciela od całego jego życia.
I dzisiejszy ból od przekonania, że zawsze będzie dokładnie taki sam.
Na początek wystarczy jeden krok.
Nie zostań z tym kompletnie sam.
Jeżeli chcesz spokojnie uporządkować własną sytuację po takiej stracie, możesz umówić konsultację online albo napisać do mnie przez WhatsApp.
Jeżeli pojawia się natomiast realne zagrożenie, że możesz zrobić sobie krzywdę, nie czekaj na zwykłą konsultację. Skorzystaj z pilnej pomocy.
Przeczytaj także
Nie da się zapomnieć. Ale można nauczyć się żyć dalej
Szerszy poradnik o żałobie, pamięci o zmarłym i życiu po stracie.
PTSD i terapia CPT
Tekst pomocny, gdy oprócz żałoby powracają obrazy zdarzenia, silne napięcie albo inne następstwa traumatycznego doświadczenia.
Psycholog online bez stresu
Wyjaśnienie, jak może wyglądać pierwsza konsultacja psychologiczna i czego nie musisz wiedzieć ani przygotowywać wcześniej.
Robert J Błaszczyk
Psycholog · psychotraumatolog · dziennikarz · psychoedukator
Prowadzę konsultacje psychologiczne i psychotraumatologiczne online. Pomagam uporządkować trudności związane ze stresem, przeciążeniem emocjonalnym, relacjami i następstwami trudnych doświadczeń oraz ustalić możliwe kolejne kroki.
W pracy wykorzystuję psychoedukację, analizę funkcjonalną zachowania, dialog motywacyjny oraz elementy podejścia poznawczo-behawioralnego i skoncentrowanego na rozwiązaniach. Dobieram sposób pracy do sytuacji, potrzeb i celu konsultacji.
Łączę przygotowanie psychologiczne i psychotraumatologiczne, obejmujące suicydologię, z doświadczeniem dziennikarza, coacha, wykładowcy i eksperta komunikacji. Na Psycholog.CLICK przekładam wiedzę psychologiczną na zrozumiałe artykuły i praktyczne wskazówki.
Nie musisz mieć gotowej nazwy swojego problemu. Możemy zacząć od tego, co jest dla Ciebie trudne.
Umów konsultację w ZnanyLekarz
Telefon kontaktowy +48 790 404 404.
Bibliografia
World Health Organization. 2025. Preventing suicide. How to start a suicide bereavement support group. World Health Organization.
Slimovitch, R., Flesaker, M., Rosellini, A. J., Gradus, J. L. 2026. Suicide Loss and Its Impacts on Mortality, and Mental, Physical, and Social Health Outcomes: A Systematic Review of Registry-Based Studies. Harvard Review of Psychiatry, 34(3), 159–171.
Avis, K. A., Missler, M., van Deursen, D., Lenferink, L. I. M., Stroebe, M., Schut, H. 2025. The Efficacy of Bereavement Interventions: A Systematic Umbrella Review. Harvard Review of Psychiatry, 33(3), 127–148.
Bottomley, J. S., Campbell, K. W., Feigelman, W., Schamber, E. L., Rheingold, A. A. 2025. Prospective relations between stigma, guilt, shame, posttraumatic stress and prolonged grief symptoms among overdose and suicide loss survivors. Journal of Affective Disorders, 379, 223–231.
Zavrou, R., Charalambous, A., Papastavrou, E., Koutrouba, A., Karanikola, M. 2022. Trying to keep alive a non-traumatizing memory of the deceased: A meta-synthesis on the interpretation of loss in suicide-bereaved family members, their coping strategies and the effects on them. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing.
Evans, A., Abrahamson, K. 2020. The Influence of Stigma on Suicide Bereavement: A Systematic Review. Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services, 58(4), 21–27.
Linde, K., Treml, J., Steinig, J., Nagl, M., Kersting, A. 2017. Grief interventions for people bereaved by suicide: A systematic review. PLoS ONE, 12(6), e0179496.
ENGLISH VERSION
After a Friend’s Suicide
A question you may relate to
A close friend of mine died by suicide. I am still in shock and I do not really know what I am supposed to do now. I keep going back to our last conversations and wondering whether I should have noticed something or done something differently. How do I cope with this, and how can other people genuinely help me?
Question adapted for the purposes of this guide.
I am a psychologist with a strong interest in psychoeducation, especially in situations where simple reassuring phrases are nowhere near enough. If there is a psychological question you would like me to address in another Psycholog.CLICK guide, you can contact me by email or through WhatsApp. If you are personally living through a loss like this and would like to make sense of what is happening to you, you can also book an online consultation. If there is an immediate danger to life, however, an ordinary consultation is not a substitute for emergency help.
After a friend’s suicide, your first task is not to accept the death. You do not have to understand immediately why your friend did it either. During the first days, something much more basic matters.
Do not remain completely alone, protect your basic functioning and do not allow guilt to turn into a verdict against yourself.
You may miss your friend and feel furious at the same time. You may cry, feel nothing at all, replay conversations or suddenly function almost normally for several hours.
None of those reactions measures how important your friend was to you.
Losing a friend to suicide can be a particular kind of grief
Friendship can be one of the closest relationships in adult life, yet grief after the death of a friend is not always treated socially with the same seriousness as grief after the loss of a spouse, parent or child.
That can create an additional difficulty.
The family receives condolences.
The family makes decisions.
The family is asked how they are coping.
A close friend may receive considerably less attention despite having lost one of the most important people in their life.
You may also find yourself in an uncomfortable space between emotional closeness and having little formal role.
You may not receive information.
You may have no influence over funeral arrangements.
You may not know whether contacting the family is welcome.
At the same time, you may remember a final conversation, joke, disagreement or unanswered message with unbearable clarity.
And then there is the question that can become almost obsessive.
Why?
Soon it may change into another question.
Why did I not notice?
Research on suicide bereavement repeatedly points towards guilt, shame, perceived responsibility and stigma as particularly relevant experiences following this form of loss.
That does not mean that every person bereaved by suicide will develop depression, PTSD or prolonged grief disorder.
Grief itself is not a diagnosis.
It is a response to loss.
Check how much the loss is affecting your life
This is not a psychological test and it cannot diagnose you. Think of it as a simple map for deciding how much help you may need now.
| Level | What you may notice | What to do now | Support that may fit |
|---|---|---|---|
| It hurts intensely, but basic functioning remains possible | Crying, disbelief, anger, guilt, disturbed sleep, repeatedly thinking about your friend. You can still eat, leave home and perform basic tasks | Do not isolate yourself completely. Tell one person exactly what you need | Friends and family, bereavement support, psychological consultation if useful |
| Grief is taking over everyday life | You barely sleep or eat, cannot work, repeatedly analyse the death, avoid people or continually return to the circumstances of the suicide | Arrange professional support and say clearly that the loss was a suicide | Psychologist, psychotherapist, psychiatrist or community mental health service depending on symptoms |
| You do not feel safe | Thoughts that you also do not want to live, a wish to join your friend, planning self-harm, severe substance use or loss of contact with reality | Do not remain alone. Seek urgent help | Emergency services, emergency psychiatric care or an appropriate crisis service |
If thoughts about your own death appear, do not wait for them to become more serious before telling somebody.
You can say it directly.
“Since my friend’s death I have started thinking about my own death. I do not want to be alone right now.”
That sentence may matter far more than attempting to look composed.
What to do today
Immediately after the death, there is a temptation to solve the entire tragedy.
Do not.
Narrow your horizon to the next several hours.
Tell one person that you need company
You do not have to explain everything.
You can say
“I do not need advice right now. I need somebody to stay with me today.”
Or
“I do not want to be alone tonight. Could you come over or call me later?”
People frequently want to help but have no idea what would actually be useful.
Give them something concrete.
Do not conduct the entire investigation today
Do not spend ten hours scrolling through messages, photographs, social media posts and call histories.
If there is a specific piece of information you genuinely need, check it.
But do not assume that reading your friend’s final message for the two hundredth time will reveal a secret meaning that escaped you during the first hundred and ninety-nine readings.
After a tragedy, the mind searches for control.
That is understandable.
It does not mean that the answer is hidden in your phone.
Protect the biological minimum
You do not need an exemplary healthy lifestyle today.
You need basics.
Water.
Something to eat.
Medication taken as prescribed.
Some rest.
Limited alcohol.
If you cannot manage a full meal, eat something small.
A yoghurt, soup, sandwich or banana is better than an ideal meal that never happens.
Be careful with graphic material
If you saw your friend’s body, received photographs or know very graphic details about the death, do not repeatedly expose yourself to them simply because you think you must become used to them.
Unstructured repeated exposure is not automatically therapy.
If an image keeps returning, note the simple fact
“The image of what I saw keeps coming back.”
That can later be important information when deciding what type of help you need.
Delay decisions that can safely wait
This may not be the day to resign from your job, end a relationship, move away or completely reorganise your life simply because everything currently feels meaningless.
Some decisions cannot wait.
Many can.
What to do tomorrow
The following day can feel different.
The telephone becomes quieter.
Part of the initial adrenaline subsides.
The reality of the death may begin to penetrate more deeply.
For tomorrow, I suggest three practical tasks.
Separate facts from conclusions
Take a sheet of paper.
Create two columns.
Write
What I know
and
What I am adding to the story
For example
What I know
I did not answer my friend’s call that evening.
What I am adding
If I had answered, my friend would definitely still be alive.
The second sentence may be emotionally understandable.
It is not the same kind of statement as the first.
Another example.
What I know
A few days earlier my friend said that everything felt exhausting.
What I am adding
I should therefore have known that suicide was being planned.
This exercise is not supposed to prove that you have nothing to regret.
Its purpose is to stop regret automatically becoming an accusation.
Choose one contact person
If many people are messaging or calling, ask one trusted person to help protect your space.
You can say
“If people ask how I am doing, please tell them that I do not want to explain everything to everyone right now.”
You are allowed to reduce the number of conversations.
Do one ordinary thing
Not because you are forgetting.
Because the nervous system also needs contact with ordinary life.
Take a shower.
Buy groceries.
Walk the dog.
Take out the rubbish.
Have coffee with somebody safe.
Doing something ordinary is not betraying your friend.
It is maintaining your own life.
Guilt needs examination, not obedience
Following suicide, thoughts beginning with “if only” can multiply quickly.
If only I had called.
If only I had gone there.
If only I had answered differently.
If only I had noticed.
If only I had taken the comment more seriously.
I would not respond to those thoughts with
“Stop thinking like that.”
I would examine them.
Ask yourself four questions.
What exactly did I know at the time?
Not what you know today.
What did you know then?
Did I genuinely have enough information to predict suicide, or has knowing the outcome changed the meaning of earlier events?
Did I really have control over another person’s decision?
What would I say to somebody I cared about if they were in exactly my position?
We can apply a standard of responsibility to ourselves that we would consider absurdly harsh if it were applied to somebody else.
Research also gives us a reason to take persistent shame and guilt seriously. In a 2025 prospective study of 212 adults bereaved by suicide or fatal overdose, Bottomley and colleagues found relationships between stigma, guilt, shame, avoidance and later PTSD and prolonged grief symptoms. The study was observational and based on a convenience sample, so it cannot establish a simple chain of causation. It nevertheless suggests that self-punishment and avoidance deserve attention rather than being treated as harmless parts of mourning.
Suicide is rarely adequately explained by one argument, one message or one person.
If there really is something you regret, you can examine it honestly over time.
Grief does not require turning yourself into the perpetrator simply because you know how the story ended.
What to do with the final message
This can become one of the most difficult objects in grief.
A phone can begin to resemble an archive of the last hours of somebody’s life.
Some people read the last message dozens of times.
Others delete everything immediately.
There is no single correct response.
If you do not know what to do, doing nothing is an option.
Archive the conversation.
Make a backup.
Ask somebody you trust to keep material that you are not ready to see.
Disable automatic photo memories if they repeatedly ambush you.
That does not erase your friend.
It can simply reduce stimulation while the loss is still very raw.
If reading old messages gives you a sense of connection and does not destroy the rest of your day, you do not have to stop.
Look at the effect.
Does contact with the messages help you remember the relationship?
Or does it start another four-hour interrogation of yourself?
That distinction matters.
What to say to your friend’s family
You may wonder whether you have the right to contact them.
You do.
You do not have to become an investigator, mediator or psychologist.
A simple message can be enough.
“Your loved one was very important to me. I am so sorry. I do not want to burden you with questions. If there is anything practical I can help with, I am here.”
You can also share a warm memory.
You do not have to ask how the person died.
If the family does not respond, do not automatically interpret the silence as rejection.
They may have no capacity for another conversation.
How to help somebody whose friend died by suicide
If you are reading because somebody close to you has experienced this loss, avoid relying only on
“Let me know if you need anything.”
It sounds kind.
But it transfers the work of organising help to a person who may currently have almost no capacity to organise anything.
Offer choices.
“I can come over, bring groceries or call this evening. Which would be least exhausting?”
That question is easier to answer.
Practical help
You can
bring food,
shop for groceries,
provide transport to the funeral,
help handle calls and messages,
walk the dog,
look after children for a few hours,
collect prescribed medication,
help write a message to the employer,
or accompany the person when contacting the deceased friend’s family.
These small interventions can be more useful than another inspirational quotation about grief.
Emotional support
Do not rush to correct every painful thought.
If somebody says
“I should have known”
you do not necessarily have to reply immediately
“It was not your fault.”
You might say
“I can hear how strongly you blame yourself. What exactly makes you believe that?”
That creates room to distinguish a fact from hindsight and emotional responsibility.
Long-term support
The highest concentration of support often appears immediately after the death.
Then people disappear.
Set yourself a reminder.
One week later.
One month later.
On the friend’s birthday.
Before the holidays.
Write
“I remember you and I remember your friend. You do not have to reply.”
Support after the funeral is often the part people forget.
What not to say
“You have to be strong.”
No.
They do not.
“It was their choice.”
This can reduce a complicated psychological crisis to a slogan.
“At least they are not suffering anymore.”
Do not frame death as the solution to suffering.
“If I were you…”
You are not.
“I would have noticed.”
You do not know that.
“Why didn’t you watch them more carefully?”
That can be particularly cruel.
“They were selfish.”
The bereaved person may themselves feel anger.
They have the right to discover their own relationship with that anger rather than borrowing your judgment.
You are allowed to be angry with your friend
Grief after suicide does not contain only sadness.
You may think
“How could you do this?”
“Why didn’t you tell me?”
“You left me with all of this.”
Anger does not prove an absence of love.
You can love somebody and be furious about how they died.
You can understand that the person was suffering and simultaneously feel injured by what happened.
The emotions do not have to vote for a single official position.
Do not let the manner of death swallow your friend’s whole life
After a suicide, the final minutes can begin colonising every year that came before them.
Every memory becomes evidence.
Every difficult day becomes a warning sign.
Every conversation is inspected for clues.
But there was an entire life before the final day.
There were jokes.
Trips.
Ridiculous messages.
Arguments.
Coffee.
Music.
Plans.
Friendship.
You can preserve those things.
Your friend does not have to be remembered only as a person who died by suicide.
One simple practical idea is to separate material associated with the death from material associated with life.
You might create two digital folders or two physical boxes.
One can contain documents or information connected with the death that you need to retain.
The other can contain photographs, messages and objects that remind you of your friend’s life.
Do not give the death a monopoly over memory.
Qualitative research involving suicide-bereaved families has identified this preservation of a non-traumatising memory of the deceased as an important theme in how people attempt to make sense of their loss.
What to do at the funeral
Do not set yourself the task of “keeping it together”.
Choose a smaller task.
Get there.
Have one trusted person nearby.
Know where you can step outside.
Carry some water.
Do not drive if you are severely distressed or impaired by sedating medication.
If you are anxious about contact with the family, decide in advance where you will stand or sit and who will stay beside you.
If you are afraid you will break down, remember something important.
A funeral is not an examination of emotional self-control.
Crying does not ruin a funeral.
Stepping outside for ten minutes does not ruin it either.
What to do when images keep returning
If you witnessed the death, found your friend’s body or know disturbing details, images may appear without your permission.
When an image returns, first identify what is happening.
“This is a memory. I am not in that place now.”
Look around.
Say where you are.
Check the date and time.
Feel the chair beneath you or the floor beneath your feet.
Identify several things you can genuinely see in the present room.
This is not a magical technique designed to erase the memory.
Its purpose is simpler.
It helps separate
what happened then
from
where I am now.
If intrusive images remain frequent, produce intense physiological reactions or cause you to organise your entire life around avoiding reminders, professional assessment may be useful.
Give the question why a boundary
Do not try to answer it all day.
If you notice that you are analysing the death from the moment you wake up until the moment you fall asleep, create a temporary boundary.
For example, give yourself twenty minutes.
Write down questions.
Write down facts.
Write down possible explanations.
When the time is over, finish with one sentence.
“I do not have any more information today.”
Then return to something concrete.
You are not declaring that the question no longer matters.
You are refusing to conduct a fourteen-hour internal investigation every day.
When psychological consultation can be useful
Not simply because you are crying.
Not because you miss your friend.
Not because you are still grieving one week later.
Support may deserve particular consideration when
you continually blame yourself,
you cannot stop analysing the suicide,
disturbing images repeatedly return,
you have almost stopped sleeping or eating,
you isolate yourself from everybody,
alcohol or medication increasingly becomes the main way of avoiding emotion,
you cannot perform basic responsibilities,
or your own life begins to feel pointless.
The purpose of psychological consultation is not to remove grief.
It can help distinguish grief from self-accusation, assess trauma-related reactions, organise practical and social support and decide whether psychological, psychotherapeutic, psychiatric or another form of help is most appropriate.
Research on grief interventions supports a nuanced approach rather than automatically treating every bereaved person. A 2025 umbrella review by Avis and colleagues examined 33 systematic reviews and meta-analyses. Most provided conditional rather than universal support for bereavement interventions. Severity of symptoms, timing, individual characteristics and the type of intervention matter.
In other words, grief should not automatically be medicalised.
But severe suffering should not be ignored simply because grief is natural.
When an ordinary consultation is not enough
If after your friend’s death you begin thinking
“I want to be where my friend is”
“I do not see any point in living”
“I am going to end my life”
or you begin preparing a way to harm yourself, treat that as an emergency signal.
Do not remain alone.
Do not use alcohol as your main way of calming yourself.
Create distance from means you could use to harm yourself.
Say directly to somebody
“I am afraid to be alone with myself right now.”
In Poland, in an immediate threat to life, call 112 or 999 or seek emergency psychiatric or hospital assistance. The 24-hour Centrum Wsparcia line is also available at 800 70 2222.
A framework for the first seven days
When everything feels chaotic, structure can temporarily carry some of the weight.
Day one
Do not stay completely alone. Eat something. Drink water. Limit alcohol. Do not spend the whole day investigating your friend’s phone or messages.
Day two
Separate facts from conclusions.
Day three
Speak with one person around whom you do not have to pretend.
Day four
Do one ordinary thing unrelated to the death.
Day five
Check your sleep, eating, alcohol or substance use and your own safety.
Day six
Consider whether psychological or another form of professional support would be useful.
Day seven
Do not ask whether you are “making progress”.
Ask
“What helps me get through another day and what leaves me feeling even more destabilised?”
That question gives you information you can actually use.
The most important task for the next 24 hours
If I were to leave you with only one task, it would not be meditation, gratitude exercises or a deep analysis of your childhood.
Choose one person.
Write
“My friend’s death has shaken me badly. I do not need solutions right now. I need you to check in with me for the next few days.”
That is concrete.
You can do it today.
And it does not require pretending that you are already feeling better.
Grief does not follow a timetable
You can have an almost normal day.
Then an awful one.
You can laugh at something your friend once did and cry an hour later.
You may not cry for several days at all.
There are no compulsory stages that everybody must complete in order.
The dual process model of bereavement proposed by Stroebe and Schut offers a more flexible way of thinking.
People may move between contact with the loss and involvement in ordinary life.
You remember your friend.
Then you go shopping.
You cry.
Then you watch a television programme.
You talk about the death.
Then you work.
This does not necessarily mean that you are avoiding grief.
It may be part of adapting to it.
You do not have to forget
The goal is not to remove your friend from memory.
You do not have to “close the chapter”.
A bond can continue in a different form.
You can speak about your friend.
Visit meaningful places.
Keep photographs.
Do something once a year that you used to do together.
Occasionally think
“I wish I could tell them this.”
Grief does not necessarily end the relationship.
It changes the form in which the relationship can exist.
What I want you to remember
After a friend’s suicide, you may spend a long time searching for one sentence that explains everything.
You may never find it.
You can still begin separating several things.
Love from responsibility.
Memory from investigation.
Questions from accusations.
The friend’s death from the friend’s entire life.
Today’s pain from the belief that every future day will feel exactly the same.
For now, one step is enough.
Do not remain completely alone with it.
If you would like to talk through your own situation after such a loss, you can book an online consultation or contact me through WhatsApp.
If there is a real risk that you may harm yourself, do not wait for an ordinary consultation. Use emergency support.
Read also
Nie da się zapomnieć. Ale można nauczyć się żyć dalej
In Polish. A broader guide about bereavement, memory and rebuilding life after loss.
PTSD i terapia CPT
In Polish. Useful when grief is accompanied by intrusive images, severe tension or other trauma-related reactions.
Psycholog online bez stresu
In Polish. Explains what a first psychological consultation can look like and what you do not need to prepare beforehand.
Robert J Błaszczyk
Psychologist · psychotraumatology practitioner · journalist · psychoeducator
I provide online psychological consultations and consultations focused on the psychological impact of traumatic experiences. I help people make sense of stress, emotional overload, relationship difficulties and the effects of distressing experiences, and identify possible next steps.
My work draws on psychoeducation, functional behavioural analysis, motivational interviewing, and elements of cognitive behavioural and solution-focused approaches. I adapt the approach to the person’s circumstances, needs and the purpose of the consultation.
I combine my background in psychology and psychotraumatology, including suicidology, with my experience as a journalist, coach, lecturer and communication specialist. Through Psycholog.CLICK, I turn psychological knowledge into accessible articles and practical guidance.
You do not need to have a name for your difficulty. We can start with what you are finding hard.
Book a consultation via ZnanyLekarz
Contact number +48 790 404 404. Consultations are offered in Polish; please ask about other language options.
Bibliography EN
Avis, K. A., Missler, M., van Deursen, D., Lenferink, L. I. M., Stroebe, M., Schut, H. 2025. The Efficacy of Bereavement Interventions: A Systematic Umbrella Review. Harvard Review of Psychiatry, 33(3), 127–148.
Bottomley, J. S., Campbell, K. W., Feigelman, W., Schamber, E. L., Rheingold, A. A. 2025. Prospective relations between stigma, guilt, shame, posttraumatic stress and prolonged grief symptoms among overdose and suicide loss survivors. Journal of Affective Disorders, 379, 223–231.
Evans, A., Abrahamson, K. 2020. The Influence of Stigma on Suicide Bereavement: A Systematic Review. Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services, 58(4), 21–27.
Linde, K., Treml, J., Steinig, J., Nagl, M., Kersting, A. 2017. Grief interventions for people bereaved by suicide: A systematic review. PLoS ONE, 12(6), e0179496.
Slimovitch, R., Flesaker, M., Rosellini, A. J., Gradus, J. L. 2026. Suicide Loss and Its Impacts on Mortality, and Mental, Physical, and Social Health Outcomes: A Systematic Review of Registry-Based Studies. Harvard Review of Psychiatry, 34(3), 159–171.
World Health Organization. 2025. Preventing suicide: how to start a suicide bereavement support group. World Health Organization.
Zavrou, R., Charalambous, A., Papastavrou, E., Koutrouba, A., Karanikola, M. 2022. Trying to keep alive a non-traumatizing memory of the deceased: A meta-synthesis on the interpretation of loss in suicide-bereaved family members, their coping strategies and the effects on them. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing.
Kiedy trzeba uporządkować to, co się wydarzyło
Robert J Błaszczyk · Psycholog.CLICK
Nie każdą trudną sytuację trzeba natychmiast nazywać zaburzeniem. Czasem najpierw potrzebna jest rozmowa, w której można oddzielić fakty od lęku, poczucie odpowiedzialności od rzeczywistej odpowiedzialności i ustalić, co zrobić jako następne.
Prowadzę konsultacje psychologiczne i psychotraumatologiczne online. Możesz zgłosić się między innymi z kryzysem po trudnym wydarzeniu, przeciążeniem emocjonalnym, problemem w relacji, stresem albo sytuacją, której sam nie potrafisz już uporządkować.
Sporządzam także opinie psychologiczne, w tym przeznaczone do wykorzystania w postępowaniach sądowych, w granicach przyjmowanego zlecenia i moich kompetencji.
Zajmuję się również coachingiem, psychoedukacją oraz działalnością ekspercką dotyczącą komunikacji, NLP, medytacji i hipnozy. Poszczególne podejścia mają różny poziom potwierdzenia naukowego i nie przedstawiam ich jako równoważnych metod leczenia.
Łączę psychologię z doświadczeniem dziennikarskim, edukacyjnym i komunikacyjnym. Możesz więc zwrócić się do mnie również w sprawie warsztatu, szkolenia, projektu psychoedukacyjnego lub współpracy medialnej.
Psycholog.CLICK · artykuły i działalność psychologiczna
When you need to make sense of what happened
Robert J Błaszczyk · Psycholog.CLICK
Not every difficult experience needs to be immediately labelled as a disorder. Sometimes the first useful step is a conversation in which facts can be separated from fear, a feeling of responsibility from actual responsibility, and the next practical step can be identified.
I provide online psychological consultations and consultations focusing on the psychological impact of traumatic experiences. You can contact me about a crisis following a difficult event, emotional overload, relationship difficulties, stress or a situation that has simply become too difficult to organise alone.
I also prepare psychological opinions, including opinions intended for use in court proceedings, within the limits of the accepted commission and my professional competence.
My work also includes coaching, psychoeducation and expert activity concerning communication, NLP, meditation and hypnosis. These approaches do not have identical levels of scientific support and I do not present them as equivalent clinical treatments.
I combine psychology with experience in journalism, education and professional communication. You can therefore also contact me about workshops, educational projects and media or communication-related collaboration.
Publications and products · Naffy
Share this content:
Opublikuj komentarz